BİR BAKIŞ: ÖPME VE ÖPÜŞME

Bizleri derin duyguların enginliklerine sürükleyen, kimi zaman tutkulu kimi zamansa dostane bir biçeme sahip olan öpme; içgüdüsel olarak bizlerde bulunan, farklı kültür ve çağlarda farklı anlamları ifade etmek için kullanılan bir ‘’lisandır’’. Evrimsel süreçte bizlere miras kalmış, sosyokültürel perspektifte dönüşümünü gerçekleştirmiştir. Bir annenin kurduğu etkileşim ve iletişimi ile başlayan hayat serüveninde birey; güven, aşk, tutku, dostluk, cinsellik gibi pek çok duyguyu ifade etmek için kullanır bu davranışı. 

Peki neden insanlar öper ve öpüşür? Pek de hijyenik olmayan bu eylemi neden yerine getiririz? Evrimsel zeminde değerlendirecek olursak pek çok primat türünde -özellikle yakın akrabalarımız bonobolarda- öpme ve öpüşmeye benzer davranışlar yer almaktadır. Primatlar dışında pek çok hayvan da sevgi ve selamlaşma anlamlarına gelebilecek öpmeye benzer davranış örüntüleri gösterirler. Lakin insan topluluklarında M.Ö. 1500’lü yıllara kadar öpme/öpüşme ile ilgili herhangi bir belgelenmiş kayıt bulunmamaktadır. Direkt olarak öpmeye ilişkin bir sözcük olmasa da eski Hint metinlerinde bu anlama gelebilecek ‘’koku’’ kelimesi kullanılmıştır. İnsanlığın gelişmesi ve değişmesiyle öpüşmenin de anlamı değişmiş olup farklı biçimlerde farklı durumları ifade etmek için kullanılmıştır. Örneğin; Antik Yunan’da romantik öpüşme yoktu, Persler’de öpme sosyal statüye bağlıydı, Slav kültüründe iki erkek selamlaşmak için öpüşmekteydi, Mezopotamya’da tanrılara gösterilen bir davranış olup kutsal bir anlamı vardı. Günümüzde özellikle romantizm ile bağdaşmış olan ‘’öpüşmeye’’ yüklenen anlamları görsel imgeler üzerinden inceleyebiliriz. Şüphesiz ki Aristo’nun belirttiği gibi sanat ahlaki bir katarsistir; bireylerin öpüşme imgesine dair sundukları dışa vurumlar bizlere psikolojik bir değerlendirme ve de kültür ve döneme göre anlamı değişen öpüşme biçimlerini sunabilir.

Birçoğumuz tarafından bilinen Gustav Klimt’in Kiss (1907-1908) tablosu romantizmin ve teslim oluşun en iyi betimlemesine sahiptir. Mitolojik bir hava barındıran resimde kadın ve erkek kıyafetlerindeki geometrik şekillerle kontrast yaratılmıştır, yaratılan bu tezatlık kadınsılığın ve erkeksiliğin farklılığını betimlemek amacıyla yapılmış olabilir. Uçurumun kenarında, çiçeklerin içerisinde bir kadının bir adama teslim olduğu aşk dolu bir kucaklaşma görmekteyiz. Erkek kadını dudaklarından öpmek yerine yanağından şefkatle ve koruyucu bir şekilde öpmektedir. Kadın sığınır gibidir ve bedeni erkeğe yaslı durmaktadır. Özel bir anın, tutkunun ama daha da önemlisi güvenin ve sevecenliğin bir tasviri olarak yer almaktaydı burada öpüşme. 

Edvard Munch’ın the Kiss (1897) tablosunda ise pencerenin önünce, eserin tam merkezinde birleşme yaşayan bir çift görmekteyiz. Özel bir anda, birbirleri için özel olan iki kişinin kişisel sınırlarını kaldırarak yekpare olması betimlenmektedir. Munch öpüşmeyi bir birleşme olarak yorumlamış, belki de bu özel anda bireylerin birbirlerinin düşlerini ve düşüncelerini keşfetme serüveni olarak ele almıştı. Munch için bir yıkım olan aşk, eserinde güçlü ve ayrılmaz şekilde bir bütünleşmeye tanıklık etmekteydi. 

Egon Schiele’nin Death and the Maiden (1915) resminde ise erkek solgun bir renkte ölü gibi resmedilmiş ve kadının yanaklarındaki kırmızılık ile zıtlık yaratılmıştır. Kadının kollarının incecik, kopacak gibi olması ve sadece iki parmağının adamın arkasında kenetlenmiş olması çaresizliklerini ve de ayrılıklarına çok az kaldığını göstermekte. Erkek yaşanacak olan ayrılma öncesi bir veda öpücüğü kondurmaktadır kadının başına. Bir teşekkür eder ve bir kefareti öder gibi.

René Magritte’in ünlü Les Amants (1928) tablosunda ise  yüzleri örtü ile kaplanmış bir çiftin öpüşmesini görmekteyiz. Magritte aşkın gözünün kör olduğunu mu betimliyordu burada, yoksa asla tenleri buluşamayacak bir çiftin kavuşamaması mıydı? Belki de ‘’öpüşme’’ eylemini gizli bir şekilde icra edilmesi gereken  mahrem bir davranış olarak değerlendirmişti. Bir kefen olarak, göze inen bir perde olarak ya da mahremiyet olarak yorumlamak bizlerin değerler biçimine göre değişecektir. Bana göre ise aşkın güzellikten öte olduğunun bir betimlemesidir bu eser. Perde, bireyin bedenini ve dünyevi izini örtmekte; böylece aşkın bundan bağımsız, öze karşı olan bir duygu durum olduğu gerçeğini anımsatmaktadır.

Francesco Hayez ise the Kiss (1859) eserinde cinsellik ve aşk temasından çok; ayrılmak üzere olan bir adamın dostane öpücüğünü konu almıştır. 

Her ne kadar sevgi, güven, aşk ve cinselliği tasvir etmek için kullanılsa da öpüş, ihanetin temsili olarak da resmedilmiştir. Giotto di Bondone, Judas’ın İsa’ya olan ihanetini öpüş ile simgelemiştir (1306). 

Kelimelerin acizliği nedeniyle bu davranışı yazarak değil resmederek ifade eden daha pek çokları da mevcuttur. Binlerce yıllık bir serüvene sahip olan öpüşmenin medyada, sanatta, edebiyatta bu kadar çok betimlenmesi ve tema olarak işlenmesinin arkasında ne vardır? Bu eylemi yürütmemizdeki amaç nedir?

Freud bu konuyu açıklamak için yaşantımızın ilk yıllarına iner ve bireyin dünya ile ilk kurduğu ilişkinin oral temelli olmasının ve bebeğin anne memesi ile olan ilişkisinin ileride olabilecek tüm sevgi ilişkilerinin prototipi haline gelmiş olması üzerinde durur. Freud’a göre bebeğin dişleri çıkıp da emme ritüelini bırakması gerektiği zaman çocuk emme davranışını kendi bedenine yöneltir. Kendi bedenindeki yeni bölgenin daha az makbul olması, ileride bireyin başka birinin bu bölgeye hitap eden organını -dudaklarını- arama sebeplerinden birisidir. Bebek kendi bedeninin bazı bölgelerini -özellikle başparmak- emerek kendine haz sağlar ama anne memesinin verdiği hazza asla ulaşamaz. Bu nedenle ileriki bir tarihte birey, öncesinde tanıdığı o hazzı başkasının dudaklarında aramaya başlar. Kısacası Freud, çocuğun zamanla başkasının dudaklarını öpeceğini, çünkü asla kendini öpemeyeceğini yazar. Desmond Morris ise öpüşmeyi bebeklikteki olumlu deneyimleri yeniden canlandırma olarak değerlendirmiştir. Bebeğin ilk sevgi ve güvenli bağ kurduğu obje olan anneyle ilk temasları öpme ve emme ile olur. Öpme davranışı o dönemlerde ‘’güven’’ ve ‘’sevgi’’ ile bağdaştırılmış olabilir. Peki sizce hayatımızın ilk dönemlerinde yaşadığımız bu güveni ve sevgiyi yine birilerini öperek arıyor olabilir miyiz?

Ufuk DUMAN

KAYNAKÇA VE İLERİ OKUMA ÖNERİLERİ:

Sheril Kirshenbaum – Öpüşmenin Bilimi (Alfa Kitap)

Öpüşme, Gıdıklanma ve Sıkılma Üzerine – Adam Phillips (Ayrıntı Yayınları)

Öpüşmenin Tarihi, Popüler Kültürün Doğuşu – Marcel Danesi (Doğan Kitap)

Ekspresyonizm Sanat Ansiklopedisi – Lionel Richard (Remzi Kitabevi)

Sembolizm Sanat Ansiklopedisi – Jean Cassou (Remzi Kitabevi)

Edvard Munch the Early Masterpieces - Uwe M. Schneede (Schirmer Art Books)

Schiele - Esther Selsdon, Jeanette Zwingernberger, Ashley Bassie (Yapı Kredi Yayıncılık)

Sanatın Büyük Ustaları 11/Klimt - Hayalperest Yayınevi

Yorumlar

  1. Öğkemmeeell bir yazı olmuşşş 💯✨

    YanıtlaSil
  2. Harika bi içerik yinee 👏💙

    YanıtlaSil
  3. Yine müthiş bir içerik👏

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Yorumlarınız bizler için değerli teşekkür ederiz 💙

      Sil
  4. Çok değerli. Emeğinize sağlık💙💙

    YanıtlaSil
  5. mükemmel bir yazı olmuş, farklı açılardan bakmamı sağladı gerçekten harika 💙💙💙

    YanıtlaSil
  6. Bu yorum yazar tarafından silindi.

    YanıtlaSil
  7. Sanat, psikoloji,Freud
    Harika bir içerik olmuş 💙

    YanıtlaSil
  8. Çok güzel bir yazı, tebrik ederim 🍒

    YanıtlaSil
  9. Çok güzel bir yazı, tebrik ederim 🍒

    YanıtlaSil
  10. Bu yorum yazar tarafından silindi.

    YanıtlaSil

Yorum Gönder

Bu blogdaki popüler yayınlar

Marifet renkte mi? Yoksa...

Düşünce Kovalıyordu Peşinden