Affetmenin Sahiciliği

 Yıllar önce izlediğim bir film şöyle başlıyordu:

Boşanmak üzere olan yaşlı çift mahkeme salonundaydı, kocasından nefret eden öfkeli bir kadın ve boynunu yere eğen hüzünlü bakışları olan bir adam hâkim karşısında öylece bekliyordu. Kadın kocasına arada pervasız sözler savuruyor, hâkim de yaşlı kadını susturmaya çalışıyordu. Öfkeli kadın, kocasının yıllar önce onu aldattığından şüphelendiğinden fakat elinde herhangi bir kanıt olmadığından bahsediyordu. Kocası ise birkaç defa öyle bir şey olmadığını ispat etmeye çalışmış fakat karısı inanmadığı için ısrarcı olmaktan vazgeçmiş ve derin bir sessizliğe bürünmüş. Yıllarını birbirine küskün, iki yabancı misali geçirmeye başlamışlar. Yaşlı kadın ise hem aldatma düşüncesine hem de yılların getirdiği bu derin sessizliği affedemediğinden mahkemeye başvurmuş…

Şimdi her ne kadar filmin devamını hatırlayamasam da bahsedeceğim bu konu yaşlı kadının hikâyesiyle mutlaka ortak bir noktanızdan dem vuracaktır.

Dünya var olduğundan beri insanların birbiriyle kurduğu iletişimin en kuvvetli hali ilişkilerdir. Özel bağların kurulduğu, derin özlemlerin yaşandığı, mutlulukların ve üzüntülerin paylaşıldığı, sevginin o sıcacık bir soba misali içimizi ısıttığı, huzurun bir battaniye gibi ortamı sardığı en özel anlar… Fakat bazen o soba bile fazla yakınlığın getirdiği büyüleyici sıcaklık ile bizi yakıp derinden sarsabiliyor. Hatta öyle bir hal alıyor ki kişiler birbirine gardını alıp hiç düşünmeden yaralayıp, içlerinde var olan dev sevgi bulutunu yerle bir edebiliyor. Sonrası bilindik kalp kırıklıkları, üzüntüler, hayal kırıklığının getirdiği burukluk, incitilmişliğin sızısı derken bir kor gibi dağlayıp gidiyor kalbi.

 İşte bu noktada bir yandan incitenin suçluluğu ya da sessizliği, bir yandan da hayal kırıklığının dibine vuran yaralanan bir kalple hayatımıza bir kavram giriyor:  Affetmek

Peki, nedir bu affetmek?

Affetmek, yıllarca farklı dinler, felsefi görüşler içinde yer almış bir kavramdır. Psikolojiye gelmesi ise yakın süreçlerde gerçekleşmiştir. Alanyazına bakıldığında karşımıza birçok farklı tanımla çıksa da benim içlerinden en beğendiğim bir tanım var ki o da şöyle:  Kişinin hata yaptığı düşünülen bireye karşı getirilen nefret, öfke ve intikam gibi duyguları fark edip bu olumsuz duygulardan vazgeçmesidir1. Uğranılan haksızlığın bilinçli bir şekilde zihinden çıkarılmasıdır2. İlk olarak affetmenin gerçekleşmesi için bir incitilme yaşanması gerekir. Her incitilme affı gerektirir mi bilmem ama sahici bir hayal kırıklığının yaşandığı durumlarda affetmenin zorlaştığı aşikâr.  Her şeyden önce affetmek bilişsel bir süreçtir ve bilinçli bir çabayı gerektirir. Bilinçli bir şekilde incitilmenin getirdiği yıkıcı duygulardan vazgeçmeyle birlikte yerine huzur, iç rahatlaması, psikolojik iyi oluş gibi olumlu duygular uyandırır. Kişinin hayatını kolaylaştırır, üstüne binen yüklerden arındırır ve geleceğe daha sahici bakabilmesine olanak tanır. Peki, gerçekten mi affederiz yoksa affetmeyi kendimizi farklı bir konuma getirmek için bir güç olarak mı kullanırız?

Affetmenin Sahiciliği

Yıllar boyu affetmeyi düşünürken kendimi hep şu soruları sorarken buluyordum, “Affedersem kendime haksızlık yapmış olmaz mıyım?” “Bu yaşanılanlar boşa mı?” Sanki affedersem hayatımın dersini ellerimle çöpe atmış olacak ve anılarım tarihteki tozlu sayfalarda yerini alacak gibiydi. Öyle olmadığını, affetmenin önemini tam aksine yaralanmanın miras bıraktığı amansız yüklerin artık ağır geldiğini fark etmeye başlamakla anladım. Affetme, karıştırılan kavramların tam aksine yapılan yanlışı unutmak ve yok saymak, acılarını gözden çıkarmak demek değildi.-Çünkü bunlar açılan yaraların iyileşmesini engelliyor ve yerini bambaşka duygulara bırakıyordu-  Affetme, kendine acı veren kişi ve olayları istekli bir şekilde zihinden çıkarmak ve geçmişte bırakmaktı. İşte bu noktada affetmenin önemi bu kadar büyükken gerçekten affetme ve sahte affetmenin arasındaki farkı bilmek önemlidir.

 Sahte affetme, daha çok affetmenin karşı tarafa söylendiği fakat içselleştirilmeyen durumlarda gerçekleşir. İncinen kişi affettiğini söylese de incitene karşı öfke, intikam alma gibi duyguları fark etmeden içinde barındırabilir. Hatayı daha çok güç elde etme, karşı tarafı suçlu hissettirme, zor durumda bırakmak için kullanım söz konusudur. Mağdur kişi, inciteni pasif konumda bırakmak, istediğini elde etmek ve durumu kullanmak için sürekli hatırlatmalar yapar. Bu durum her ne kadar bilinçli ya da bilinçsizce gerçekleşse de affetmenin getirdiği kendine şefkat duyabilme, geçmişin yüklerinden arınabilmek, iyileşmek gibi duygulardan mahrum kalıyor.

Gerçek affetme de ise affetmenin tam bir içselleştirme söz konusudur. İncinen kişi; geçmişin acı yüklerinden arınmak, olay ve kişileri zihninden bilinçli bir şekilde uzaklaştırmak için istemli bir sürece girer. Affetme süreci, bu zamana kadar birçok kuramcı tarafından ele alınsa da Enright Affetme Süreç Modeli, kişinin kendini ve bir başkasını affetmeyi bir süreç olarak ele aldığından burada detaylıca bakabiliriz. 

Enright Affetme Süreç Modeli, kendi içinde keşfetme, karar verme, çalışma ve derinleştirme olmak üzere dört evrede ele alıyor. Detayları ise:

1-Keşfetme Evresi: İncinen kişi bu evrede yaşadığı olayın üzerine düşünme gerçekleştirir ve bu davranışla yüzleşme yaşar. Yüzleşmenin getirdiği acı deneyimleri yaşayabilir. Aynı zamanda farkındalık olarak adlandırılan bu evrede, yaralanan kişi ilişkide kullandığı inkâr, bastırma gibi savunma mekanizmaları üzerine düşünür. 

2-Karar Verme Evresi: Kişi ilk olarak yaralanmanın getirdiği kin, öfke, nefret gibi olumsuz duygularla baş edemediğini fark eder. Farkındalıkların içindeyken önceden edinemediği içgörü için çaba sarf eder ve ilk defa affetme üzerine düşünür. Bu sebeple duygu, düşünce ve davranışlarının değerlendirildiği bir evre olduğundan bilişsel bir evredir. 

3- Çalışma Evresi: Öncelikle burada hata yapmanın insana özgü bir davranış olduğu fark edilir. Bu sebeple incinmenin getirdiği olumsuz duygular kabul edilir. İncitenin de bir insan olduğu, herkesin yapabileceği ark edildiği için incitene karşı empati gibi daha olumlu duygular besleyebilir. Duygularını içselleştirir

4-Derinleştirme Evresi: Olumsuz duygulardan yavaşça uzaklaşıldığı, incinen içgörüyle kendi hatalarını, payı olup olmadığını değerlendirir. Affetmenin içselleşmesi için kendine zaman tanır. Sonrasında iyileşmenin getirdiği psikolojik ve fizyolojik rahatlamalar yaşayarak kendi içinde bir değişim yaşar.

 Güven ve Erdem’e göre(2020); empati ve özür dileme affetmeyi kolaylaştıran etmenlerdir. Aynı zamanda ilişkinin derecesi, bağlanma şekli, pişmanlığın ifadesi affetmeyi kolaylaştıran diğer etmenler olarak sayılabilir. Değişkenler affetme sürecini kimi zaman zorlaştırıp kimi zaman kolaylaştırsa da affetme davranışı, mağdur bireyin kendi başına içsel bir şekilde ve kimsenin baskısı olmadan aldığı bir karardır. 

Son olarak affetmeyi her ne kadar kuramsal olarak ele alsam da sahici af bana göre, kişinin kaybetme isteğinden ziyade suçluyu yaptıklarıyla kabul ederek ‘’ evet ya herkes hata yapabilir, demek ki o da bunu yapabilecek bir insan, böyle biri’’ diyerek yaralanmanın getirdiği bu duygulardan uzaklaşmayı seçmektir.  Mark Twain tabiriyle ‘’Bağışlama, menekşenin kendini ezen topuğa kokusunu bulaştırmasıdır.’’ diyerek affetmeyi bir de sizlerin takdirine bırakıyorum. Dilerim ki hayat serüveninizde affetme en sahici haliyle yer alır.

Hatice OKÇAN

KAYNAKÇA

Güven, N. ve Erdem, T. (2020). Affetme: Kuramsal bir değerlendirme. Uluslar arası Dil, Eğitim ve Sosyal Bilimlerde Güncel Yaklaşımlar Dergisi (CALESS), 2(2), 582-611.

Oral, T. ve Arslan, C. (2016). Üniversite öğrencilerinin affetme düzeylerinin öz-anlayış, kişilerarası hataya ilişkin ruminasyon ve kişilik özellikleri açısından incelenmesi.

Sezer, S. ve Murat, M. (2020).Narsistik kişilik özellikleri ile affedicilik arasındaki ilişki: Bağlanma stillerinin aracı rolü. OPUS Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 15(22), 1320-1345.


Yorumlar

Yorum Gönder

Bu blogdaki popüler yayınlar

Marifet renkte mi? Yoksa...

BİR BAKIŞ: ÖPME VE ÖPÜŞME

Düşünce Kovalıyordu Peşinden