"Psikanaliz ve Diğerleri: Kuramsal Bakış"

 Temelleri Sigmund Freud tarafından atılan Psikanalitik yaklaşım, yaklaşık olarak bundan yüz yıl öncesinden beri varlığını korumaktadır. Birçok terapi yaklaşımının da doğmasına öncülük etmiş ve bununla beraber belki de psikoloji tarihinde en çok eleştiriye maruz kalan psikoterapi yaklaşımı olmuştur. Cesur bir şekilde toplum tarafından konuşulmayan cinsellik gibi olgulardan bahseden kuram, bu yönüyle psikoloji tarihinde bir ilki de başarmıştır. Kişilik gelişimine yapısal olarak bakışı, determinist insan doğası görüşü, bilinç düzeylerini ele alışı, kaygıyı açıklamaya çalışması, savunma mekanizmaları, kişilik gelişimini dönemlere ayırması, teknik olarak serbest çağrışım rüya yorumu dil sürçmelerini açıklaması gibi konularda ilk olma özelliğinden ötürü birçok kuramı da çeşitli alanlarda etkilemiştir. Öte yandan terapide “sınırlı yararlılık” gibi kavramlarla hâlâ etkilediği kuramlarda dahi karşılaşmadığımız özgün kavramlar da bulunmaktadır. Bunu daha iyi görebilmek için psikanalitik kuram etkisinde gelişen bazı psikolojik danışma kuramlarından bahsedelim:

İlk olarak Erik Erikson’un Psikososyal Gelişim kuramına bakalım. Bu kuramın psikanalitik yaklaşımla en temel benzerliği, biyolojik açıklamalardan kişiliğe uzanan açıklamaları belli başlı dönemlere ayırarak yapmış olmasıdır. Psikososyal yaklaşım da psikanalitik yaklaşım gibi bireyin en önemli ve ilk çevre faktörünü “anne” olarak görmektedir. Ayrıca psikososyal yaklaşımın, kişiliğin mekanizmalarından en önemlisini “ego” olarak açıklarken de psikanalitik bir kavram kullandığı görülür. Psikososyal yaklaşımın psikanalitikten etkilenmediği tek yönü, sosyal ve kültürel konuları ele alıyor olmasıdır.

Bir diğer kuram Carl Jung’un Analitik Psikoloji kuramıdır. Psikoloji tarihi okuduğumuzda psikanalitik yaklaşım ile analitik psikolojinin birbirini karşılıklı etkilediğini söylemek mümkündür. Örneğin; her iki kuram da ego, bilinç, rüyalar, anne bebek ilişkisi gibi konulara eğilmiştir. Terapötik süreçte danışanın rüyalarını, yaşadığı yadsıma, kompleks ve içsel karmaşaların çözümünde ipucu olabilecek unsurlar olarak görülmektedir. Bunun yanı sıra bilinç ve bilinçdışı gibi kavramlar ortak olarak görülmektedir.

Çocuk psikanalizinin temsilcisi Melanie Klein’ın Nesne İlişkileri kuramı, psikanalitik kuramın pek çok temel kavramını, insan doğası görüşünü çocuklarla terapiye uyarlayan metotlar kullandığı görülür. Heinz Kohut’un Kendilik Psikolojisi yaklaşımı, erken çocuklukta bireyin sahip olduğu başarısız benlik imgesinin, yetişkinlik çağına geldiğinde zayıf benlik imgesini geliştirecek insanlar gereksinim duyacağını söylemektedir. Tıpkı psikanalitik yaklaşımın danışanların sorunlarının geçmişlerinden, çocukluklarından geldiğine olan inancına benzemektedir. Mitchell’in İlişkisel Psikanaliz çalışmalarıyla danışanların yaşamının ilk yıllarında geliştirdiği bağlanmanın gelecekteki bağlanma ve kişiselarası ilişkilerine nasıl yansıdığını ortaya koymaya çalışmıştır. Yine psikanalitik yaklaşım gibi danışan yaşamının ilk yıllarına eğildiği görülür.

Freud ile aynı dönemde yetişmiş ve hatta aynı üniversitelerde eğitim görmüş olan Alfred Adler’in Bireysel Psikolojisi de çeşitli konularda psikanalitik yaklaşımdan etkilenmiştir. Öncelikle, geçmiş yaşantıların bireyin sorunları üzerinde pay sahibi olduğu görüşünde birbirlerinden etkilenmişlerdir. Adler’in buna ek olarak sahip olduğu görüş, geçmişteki deneyimlerine ilişkin bireyin algılayıp yorumladığı görüşüdür. Bireysel psikoloji de tıpkı psikanalitik yaklaşımda olduğu gibi bilinç düzeyleriyle ilgilenmiştir. Ek olarak psikanalizin bilinçaltıyla, bireysel psikolojinin de bilinç düzeyiyle ilgilendiği bilinen bir durumdur.. Bireysel psikoloji terapötik süreçte geçmiş yaşantıları reddetmez, bu konuda pskanalizin etkileri görülür. Sadece ek olarak gelecek ile de ilgilenmektedir. Bireysel psikolojinin kişiliğin gelişimi için ilk altı yılın çok önemli olduğuna, anne çocuk ilişkisine ek olarak baba çocuk ilişkisine dair görüşü psikanalitik yaklaşımla örtüşmektedir. Adleryen terapisler de Freudyen terapistler gibi terapiye getirilen sorunları çözebilmek için ilk çocukluk anılarına dair veri toplamaya önem verir. Rüyaların ne anlama geldiği konusunda psikanalitik etkiler görmek mümkündür. Bilinen en önemli fark, Adleryen terapinin rüyaları geçmişe değil gelecekte karşılaşılacak problemlerin üstesinden gelme aracı olarak görmesidir. 

Fritz Perls’in Gestalt Terapi yaklaşımı, bitirilmemiş işlerden kaynaklanan bir tıkanma noktası olduğunu ve bu kavramı bireylerin çözümleyemediklerinde acı, nefret, suçluluk gibi açığa vuramadığı duygularla karşı karşıya kalacağını söylemektedir. Bu kavrama, kaynaklarda psikanalitik yaklaşımın terapide “danışanların kendilerini duygusal çöküntüye uğratan bitirilmemiş işleri üzerinde çalışılması” gerekliliğine vurgu yapılırken rastlanmaktadır. Buradan yola çıkarak Gestalt yaklaşımının bu yönüyle psikanalitik terapiden etkilendiğini söylenebilir.

Psikanalitik yaklaşımda kişiliğin yapısı id, ego, süperego gibi parçalı bir şekilde incelendiği bilinmektedir. Gestalt terapide de kişilik fonksiyonlarındaki bölünmelere dikkat çekerken “baskın ben” ve “çekinik ben” olarak bir ayrıma gidildiği görülmektedir. Baskın ben dürüst, otoriter, ahlaklı, yanımız iken çekinik ben savunmacı, özür dileyen, çaresiz ve güçsüz yanımızı temsil eder. Geştalt terapi kişiliğin bu iki zıt kutbu arasında doğan çatışmaların nedenini, başkalarının özelliklerini bir kişinin ego sistemiyle birleştirmeyi içeren çekilme mekanizmasından kaynaklanmasına bağlar.

Öte yandan Gestalt terapinin ilişkilerde görüldüğünü ifade ettiği 5 tür direncin, psikanalitik yaklaşımdaki savunma mekanizmalarına benzediği ifade edilebilir. Örneğin; “Yansıtma”, her iki terapi yaklaşımında da bireyin kendisine ait bir düşünce, duygu veya özelliği sahiplenmekten uzaklaşarak çevreye yansıtması olarak açıklanır. Gestalt terapide “içselleştirme” olarak anılan başkalarına ait inanç ve değerleri benliğimizle uyumlu hale getirme durumu, psikanalitik terapide “içe yansıtma” yani kişinin çevresindekilere ait değer ve standartları olduğu gibi içine alması ve inanması şeklinde karşımıza çıkar.

Aaron Beck’in Bilişsel Terapisi, psikanalitik yaklaşımdan etkilenmiştir. Beck, yıllarca psikoanalitik terapi uygulayıcısı olmuştur. Sonraki yaşamında ise depresyondaki danışanlarının rüyalarını inceleyerek psikoloji tarihinin depresyon ile alakalı en kapsamlı kuramı ortaya koymuştur. Ayrıca depresyonun kaynağını da Freudyen bir tabir olan “bilindışı”ndaki otomatik düşüncelere bağlamıştır. Bugün depresyonun bilişsel bir kuramla açıklandığını söylüyor olmamızın nedeni, bilinçaltındaki otomatik düşüncelerin kaynaklık ettiğinin savunulmasıdır. Beck’in bilişsel terapisinde var olan otomatik düşünceler, psikanalitik yaklaşımın savunma mekanizmalarıyla benzediğini düşünüyorum. İşlevleri farklı olsa da açıklamaları benzemektedir ve zihindeki bir durumun davranışa dönük haline açıklık getirir. Bu konuda psikanalitik yaklaşımdan etkilenilmiş olması muhtemeldir.

Bana göre kuramların birbirinden etkilenmesi, geniş bir ormanda yüzlerce tür bitkinin hep birlikte tozlaşması gibidir. Ormanların, büyümek ve bitki türlerini artırmak için büyük rüzgarları, yağmurları değerlendirmeleri gerekir. Tabiri caizse psikalanalitik yaklaşım psikoloji ormanına rüzgar olmuştur. Bu yazımda psikanalizin önemini ve psikolojideki işlevini bu şekilde vurgulamak istedim. Psikoloji ormanındaki rotasız gezilerinize kısa bir süreliğine eşlik edebilmiş olmak umuduyla… 

İHSAN SEVİNÇ

Kaynakça 

Cervone, D., ve Pervin, L., A. (2008). Kişilik Psikolojisi: Kuram ve Araştırma (10th ed.). Ankara: Nobel.

Corey, G. (2015). Psikolojik Danışma Kuram ve Uygulamaları (T. Ergene, Çeviren). Ankara: Mentis.

Eryılmaz, A. ve Mutlu, T. (2016). Kuramdan Uygulamaya Bireyle Psikolojik Danışma. Ankara: Anı.

Yorumlar

Yorum Gönder

Bu blogdaki popüler yayınlar

Marifet renkte mi? Yoksa...

BİR BAKIŞ: ÖPME VE ÖPÜŞME

Düşünce Kovalıyordu Peşinden