ALGI PSİKOLOJİSİ-İNSAN MÜHENDİSLİĞİ
Bundan yıllar önce insanların en büyük korkularından biri topraklarının işgal edilmesidir. Bugünümüze bakacak olursak en büyük tehdit beyinlerin işgal edilmesi. Beyinlerimiz algı oyunları ve çeşitli manipülasyonlarla günlük hayatımızda belki farkında olup çoğu zamanda olamadığımız şekilde işgal ediliyor.Peki algı dediğimiz aslında nedir? Akademik hayatı boyunca insanların nasıl ve hangi koşullar altında karar verdiğini anlamaya çalışan Daniel Kahneman insanların karar verirken çoğunlukla asıl mantıktan oldukça uzak çevresel ve kişisel etmenlere bağlı yargı ve önyargı sonucu karar verdiklerini gözlemlemiş.Bu yargıların ise çok çabuk değişebileceğini savunmuş. Şimdi sizden aşağıdaki çileklerden birini seçmenizi ve sonra onu yiyor olacağınızı sorsaydım hangisini seçerdiniz?
Kırmızı çileğimizi bir gerçek olarak kabul ediyoruz ve bir de hayal ürünü olan mavi çileğimiz var. Çoğunuzun cevabının kırmızı çilek dediğini duyar gibiyim. Biz içgüdüsel olarak mavi renkteki bir şeyi yemek istemeyiz. Bunun nedeni dünya üzerinde hiçbir meyvenin mavi olmamasıdır buna İngilizcede geçen 'blueberry' yani yaban mersini de dahildir. Belki şimdi size vereceğim algı metotları ile sizleri manipüle edeceğim ve kim bilir belki çoğunuza bu mavi çileği yedirmeyi başaracağım.
*Yeniden tanımlama metodu: Sözcüklerin sihrine inanın.Söcükler bizim algı şemamızı yeniden şekillendirir.
Sözcüklerin sihirine inanmanız için küçük bir örnekle olayı ilişkilendirelim. Freud'un yeğeni olan Edward Bernays modern propagandanın da öncüsü olarak kabul edilir. Kitle psikolojisini ve ikna yöntemlerini uygulayan halkla ilişkiler uzmanıdır. Bernays'ın algı üzerine yaptığı çok önemli bir çalışma var. Lucky strike o dönemde Amerika'da bulunan bir sigara markası. O dönemde sigaranın sadece erkekler tarafından kullanılması kadınların toplumda sigara içince alt tabaka olarak görülmesi sonucu, sigara şirketi potansiyelimizin yarısını kaybediyoruz kadınların da bir şekilde sigara içmesini sağlamak zorundayız diye düşünmeye başlar. İşte tam bu noktada Bernays'a danışıyorlar. Kadınlara nasıl sigara kullandırabilirim diye kafa yoran Bernays o dönemin öne çıkan özgürlük kavramıyla yani sigarayla kadın haklarını birleştiriyor. Bernays bir gece organize ediyor ve dönemin önde olan kadın isimlerini geceye davet ediyor. Bu gece bir kadın hakları propagandası yapacağız ben işaret verdiğimde size verdiğim sigaraları yemekte çıkaracaksınız ve özgürlük meşalelerinizi yakmış olacaksınız diyor. Erkekler nasıl sigara içebiliyorsa siz de onlar gibi içeceksiniz. Geceye gazetecileri de çağıran Bernays'ın işaret vermesiyle kadınlar sigaraları yakıyor ve gazeteciler fotoğrafları 'Kadınlar özgürlük meşalelerini yaktı' adıyla manşetliyorlar. Bu durumdan sonra yavaş yavaş kadınlar da sigara içmeye başladığı görülüyor ve tüketim gün geçtikçe artıyor. İşte ilk metodumuz yeniden tanımlamayı bu örnek de net bir biçimde görüyoruz.
*Pahalı olan daha iyidir algısı: Bir önceki maddemizde kırmızı çileğimizi ucuz olarak tanımlamıştık. Aslında ucuz kelimesi 'fiyatı uygun anlamı' ile bize olumlu çağrışım yaptığını düşünsek de diğer anlamı 'bayağı' ile çağrışım yapmasıyla olumlu değil aslına olumsuz bir kelimedir. Örneğin günlük hayatta 'Onun çok ucuz hareketleri var' ya da 'Ucuz etin yahnisi yenmez.' deriz. Gelin birde bunun için Robert Cialdini'nin gözlemini ele alalım. Cialdini'nin yakın arkadaşı bir mücevher dükkanına sahipti. Arkadaşı ona çok ilginç bir durum olduğunu bu durumu ona anlatmak istediğini söyledi. Konu satmakta zorlandığı turkuaz mücevherlerle ilgiliydi. Turizm sezonun zamanının ortasıydı fakat fiyatı uygun olan mücevherler satıyordu. Satılması için yerleri değiştirilmiş ve müşteriler daha fazla zorlanmıştı fakat hiçbiri etkisi olmadı. Son ümidi malları 'Bu vitrindeki her şey 1/2 fiyatına' yazısıydı. Birkaç gün sonra mücevherlerin satıldığını görmüş ve şaşırmıştı çünkü satış elemanı 1/2 yi 2 olarak görmüş mallar iki katı fiyatına satılmıştı. Daha fazla fiyatı müşteriler daha kaliteli olarak düşünmüşler. Buna benzer bir örnek daha; Araştırmacılar yeşil ışık yandığında önlerinde bulunan bir araba daha lüks ve pahalıysa daha az kornaya basıldığını ve daha sabırlı beklendiğini fakat öndeki araba daha ucuz ise daha agresif bir şekilde kornaya basıldığını gözlemlemişler. İşin özü pahalı=iyi mal algısıdır. Bu algıya dikkat edelim.
*Fiziksel çekicilik ile algı: Birçoğunuz bu maddeye şaşırmazsınız fakat şaşıracağınız noktalar fiziksel çekiciliğin etki ettiği boyutlar. Manava gittiniz ve çilekleri seçiyorsunuz ezik büzük olanları mı tercih edersiniz biçimli göze hoş gelenleri mi? Pennsylvania'da yapılan bir araştırmada 74 farklı erkek sanığın davalarından önce fiziksel çekicilikleri değerlendirilmiştir. Daha sonra araştırmacılar davaların sonuçları için mahkeme kaydı incelerken yakışıklı sanıkların daha az ceza aldıklarını gözlemlemişler. Adli boyuta kadar etkili olan fiziksel çekicilik algı şeması için önemli bir yer kaplıyor .
*Çok tercih edilen daha iyidir algısı: Şöyle bir düşünün daha önce bir şey satın almak istediğinizde en çok satanlara bakıp etkilendiniz mi? En çok satan kitaplar veya en çok izlenen filmler, diziler hep daha iyidir algısı. Bu doğrultuda hikayemizdeki mavi çileği çoğaltmamız gerekecek. Düşünün ki 50 kişinin bulunduğu bir sınıftasınız ve herkesin elinde birer mavi çilek var. Arkadaşınız sordu senin elinde kırmızı çilek mi var? Cesaret edip evet demek bile istemeyebilirsiniz. Onca insanın içinde farklı olmak istemeyip belki kırmızı çileği gizlice çantanıza koyacaksınız. Sürü psikolojisi ile hareket etmek istediğinizi göreceksiniz. Siz doğru olanı yapsanız da geri kalanın hepsi yanlış olanı yaptığı için yanlış olanı kendiniz zannedeceksiniz.
*İlişkilendirme metodu:
Yukarıda gördüğünüz kişi Kleopatra. Dünyanın en zeki ve en güzel kadınlarından biri olarak kabul ediliyor ve elinde mavi çilekler var. Kim bilir belki de zekasını ve güzelliğini bu mavi çileklere borçludur! Denildiği zaman mavi çilekle şöhreti ilişkilendiriyorum. Buna ilişkin sözlerine çok güvendiğiniz ve inandığınız bir doktor mavi çileğin faydalarından bahsederse ürüne güveniniz oldukça artar. Sorgulamadan yeme eğiliminde olabilirsiniz. Dikkatinizi televizyon reklamlarına çekmek istiyorum özellikle kozmetik reklamlarında ünlülerin bahsi geçen ürünleri kullanmaları bizi cezbeder ve beynimizde daha alınabilir ürün imajı yaratır.
*Ve sonuncusu belki de en önemlisi tüm bunları sürekli ama sürekli amaca ulaşana kadar TEKRAR EDİLMESİ!
Bu yöntemler özellikle firmaların bize dayattığı ve algı şemalarımızı değiştiren ilkeler.O yüzden lütfen ama lütfen zaman zaman da olsa algılarımızı sorgulayalım. Algı sihirbazlığına kanmayalım. Bilgi çağında bilgiye ulaşmak kolay ancak hakiki bilgiye ulaşmak zor. Gerçeğin yani hikayemizde bahsettiğimiz kırmızı çileğin mutlak doğru olduğunu unutmayalım birilerinin de bize unutturmasına aklımızı çelmesine izin vermeyelim. Dolayısıyla algınız, iletişim gücünüz her daim açık olsun. Sağlıkla ve huzurla kalın.
Gökçe Nur GENÇ
KAYNAKÇA
Cialdini,R. B. (2003). İknanın Psikolojisi (Y.Fletcher,Çeviren)


YanıtlaSil💙💙💙
💙
Sil💙💙💙
YanıtlaSil💙
Sil