Hayal Kırıklığına Uğrayanlar: Yas
Ölümler, felaketler, psikolojik sağlamlığı zedeleyecek olaylar sonrası girilen girift duyguların açığa çıkmasıdır yas. Nesneyle olan bağ ile o nesnenin özne olduğu hayallerin ve inançların yitirilmesi; geleceğe dair umut ve planların parçalanmasıdır. İnsanların rutin ilişkilerini sekteye uğratan; ilişkileri, etkileşimleri ve düşünceleri mağrur bir misafir gibi etraflıca etkileyen ve değiştiren bir süreçtir. Yalnızlığa mahkum ederek, belirsizlik dehlizleri içerisine sokar maruz kalan bireyleri. Kaybedilen hayati bir uzvun yeri nasıl doldurulamaz şekilde boşalırsa, hayatı da o şekilde boşalır bireyin. Baş etmesi zor olan güçlüklerle birlikte, var olduğu yerde var olduğu için sancıları ve bulantıları ile yüzleşir.
Varlığını tescil eden, benliğini şekillendiren ve kendiliğini keşfetmesini sağlayan şahsın yitimi ile yoğun keder, umutsuzluk ve endişe duyguları ile yüzleşen birey, derin bir yas kuyusuna düşer. John Bowlby bu yas sürecini dört aşamalı olarak ele alır. Dört aşamanın ilki olan ‘’hissizleşme/uyuşma’’ aşamasını Ferdinand Hodler’in ‘’Hayal Kırıklığına Uğrayanlar’’ eserinde en sağda ve en solda resmettiği karakterler üzerinde gözlemleyebiliriz. Ellerini birbirlerine sıkıca kenetlemiş bireyler duygularını tanımlayamaz görünmektedir. Şok halindedirler ve durumu henüz idrak edememiş vaziyette donakalmışlardır. Boyunlarının yana eğik olması çaresiz olduklarını gösterir. Diğer karakterlere göre vücutları daha fazla örtük durumdadır, bu da karakterlerin içlerine kapanmış olduklarını gösteriyor olabilir.
Käthe Kollwitz’in ‘’Kadın ve Ölü Çocuk’’ eserinde ise Bowlby’nin yasın ikinci aşaması olarak belirttiği ‘’özlem ve kaybedilen kişinin aranması’’ gözlemlenebilir. Çocuğunu kaybeden bir kadının yoğun bir özlem duyduğu, ölü bedene sıkıca sarılmasından anlaşılabilir. Kadının koyu renklerle resmedilmiş olması yoğun acı ve keder duygularını yaşadığı göstermektedir. Kaybettiği evladını tekrar arıyor oluşu ve onu korumak istercesine göğsüne sokmak istemesi annenin yoğun bir yas süreci içerisinde olduğunu ve Bowlby’nin yas aşamalarının ikincisinde yer aldığını göstermektedir.
Hodler’in ‘’Hayal Kırıklığına Uğrayanlar’’ eserinde ortada bulunan kişide ise Bowlby’nin yas sürecinin üçüncü aşaması olan ‘’umutsuzluk’’ evresinde olduğu görülebilir. Kıyafetleri dağınık olan karakterin depresif ve acı verici duygularla yüzleştiği görülmektedir. Olay çoktan fark edilmiştir, biliyor olmanın verdiği acı ile yüzleşme yaşanmakta olup birey yoğun duygular içerisine girmiştir. Ebediyen kaybetmiş olmanın verdiği sancı durumu bigâne bir şekilde yansıtılmaktadır. Karakterin kayıtsız, ilgisiz ve durağan duruşu kabul sürecine doğru gittiğini göstermektedir, çırpınışların faydası olmadığını fark eden birey kendisini yavaş yavaş kemiren hislere teslim eder.
Yas sürecinin son aşaması ise ‘’yeniden yapılandırmadır’’. Birey, gerçekleşen durumu kabul eder. Kopuşun ve ayrılığın olduğunu farkına varır ve hayatını yeniden düzenler. Başlangıçta yönünü kaybetmiş hisseden birey, aralarında yoğun bağ bulunan kişinin artık var olmaması ile yüzleşebilir ve bu durumla nasıl baş edeceğini bilmemesiyle kendini ıssız sokaklarda terk edilmiş hissedebilir. Bireyin ıssız sokaklarda tek başına olmaması, destek çıkan başka insanların olması yeniden yapılandırma sürecinde kabulün gerçekleşmesine yardımcı olur. Yasın kültürel ve kişilerarası boyutunu oluşturan matem, bireylerin duygularını ne ölçüde yaşayacaklarını etkiler. Ölümlerin ve kayıpların kabullenilmesi, ne zaman, nerede ve nasıl tepkiler ortaya koyulacağı toplumsal normlar çerçevesinde şekillenebilir. Birey, cenaze ve anma törenleri ile kaybı daha kolay kabul etme sürecine girebilir.
Bireysel farklılıklar yası nasıl kucakladığımızı, ne derecede kabul evresine eriştiğimizi de etkilemektedir. Yasın hangi noktada ne şekilde sonlanacağı söylenemez. Keder hep bireyle birlikte kalır, birey yalnızca onunla yaşamayı öğrenir. Kabul etme süreci geciktikçe de patolojik bir hale bürünen yas, bireyi günbegün eritir. Freud nesneye libidinal enerji yatırıldığı için kaybın bu kadar çok acı verdiğini ifade eder. Birey tam anlamıyla kederi ile boğulur ve kaybolur. Neyin yitirildiği, neye ulaşıldığını ve geriye ne kaldığını görme konusunda zorluk yaşar. Kendisine ve farkında olduğu dünyaya yabancılaşır. Sağlam olan bağların bir anda kopmasıyla dünyaya ve yaşama duyduğu güven kaybolabilir. Arafta kalan ve hislerinde boğulan bireylerin yaşama ve hayatın işleyişine devam etmeleri için yas sürecinin belirli görevleri yerine getirmesi beklenir. Dört görevden oluşan yasın ilk görevi ölüm ve kayıp gerçekliklerinin kabul edilmesidir. İnkar, ölüm gerçekliğinin farkına varılması ve kabul edilmesi ile doğrudan ilişkilidir ve yaygın olarak gözlemlenebilir. Edvard Munch’ın ‘’Ölü Anne ve Çocuk’’ eserinde çocuğun ölü bedene sırtını dönmesi ve kulaklarını elleriyle kapatması ölümü görmek istemediğini ve inkar ettiğini göstermektedir. Belirli bir farkındalık sonrasında reddetme ve görmezden gelme aşamasına geçer birey. Ölümü, gördüğü ve bildiğini için inkar etmektedir çocuk. Dayanabileceğinden daha fazla acıya maruz kalacağı için ölümü reddederek hislerden kaçmaya ve durumla baş etmeye çalışır.
Yasın ikinci görevi ise acıyı deneyimlemektir. Sevgi ve kaybetme korkusu bir madalyonun iki yüzünü oluşturmaktadır. Sevilen nesnenin yitirilmesi derin bağların kopmasına neden olacağı için acıyı da getirecektir. Bireyi yıkacak kadar olmamak şartıyla kayıp sonrası acı çekmek uygun olarak görülebilir. Yasın üçüncü görevi ise uyum sağlamaktır. Kaybedilene kadar nesnenin ne kadar değerli olduğu anlaşılmayabilir. Kayıp sonrası yaşanan ıstırap verilen değer ölçüsünde büyük olur. Istırap dindikçe ölüm ve kayıp içselleştirerek yitirilen ilişkinin tanımlaması yapılmalıdır. Yasın son aşaması ise yeni bir yaşama başlarken kaybedilen kişiyle bağların kalıcı olacağı bir ‘’şey’’ bulunmasından oluşur. Kaybedilen kişiye verilen değerin önemini ortaya koymak ve ilişkinin devamlılığını sağlamak için kalıcı bağlantı bulunması önemlidir.
Yas sürecinde veya sonrasında bağların ve ilişkilerin koparılmaya çalışılmaması önemlidir. Yalnızlık duygusu içerisinde, keder ve acı duyumsayan bireyler hayatlarının eskisi gibi olmayacağını düşünür. Boşluğa düştüklerini ve tutunacak dallarının kırıldığını düşünebilirler. Bağlar ve ilişkiler ise ölüm ile bitmez, sadece durma vaziyetine geçer. Var olan yaşantılar, iletişim ve etkileşimler daima hatırlanacak şekilde yaşatılabilir. Yas sonrasında ilişkiler ve bağlar sonlanmaz, yeniden yapılandırılarak hayatın içerisinde bizlerle birlikte var olmaya devam ederler.
Ufuk Duman
Yararlanılan ve Öneri olarak Sunulan Kaynaklar
Bağlanma Teorisi’nin Kökenleri: John Bowlby ve Mary Ainsworth - Muhammet Fatih DEMİRDAĞ
Yas Psikolojisi - Richard Gross



Yorumlar
Yorum Gönder