Beynimizdeki Çerçeve: σχημα
(Not: Bu yazı sizi kendinizle veya bazı acı anılarınızla yüzleştirebilir. Bunu göze almaya hazır değilseniz lütfen bu yazıyı okumayın).
İnsan diğer canlılardan farklı olarak düşünme yeteneğine sahip bir varlıktır, düşünmenin yanı sıra duyguları vardır ve duygu ve düşüncelerini davranışsal olarak sergileme potansiyeline sahiptir. Daha önce hiç düşündünüz mü bilmiyorum ve şunu sormak istiyorum sizlere sahi düşündüklerimizin ne kadarının gerçek bir parçasıyız bizler, kim bilir belki düşüncelerimizin bir kısmına hiç ait olmadık, onlar farkında olunmadan zihnimize vurulan zincirler gibiydiler ve biz o zincirlere uyum sağlamak için bazı düşünceleri kabul ediverdik, onları benimsedik, içselleştirdik ve en mühimi de bunu yaptığımızı hiçbir zaman bilmedik belki de.
Neden mi bahsediyorum? Σχημα; bizdeki karşılığı şema olan yunanca kökenli bir kelime. Doğduğumuz andan itibaren karşılanmasına ihtiyaç duyduğumuz gereksinimlere sahibiz, temel duygusal ihtiyaçlarımızın yeterli şekilde karşılanmamasıyla şemalarımız oluşur. Oluşmasında belirli şeylere maruz kalıyor ve kalmıyor olmamız etkilidir. İşlevselliğimizi bozan bu yapıların hayatımız boyunca sürekli gelişiyor oluşunu bize belki de hiç hissettirmeden tüm inatçılığıyla içimizde hüküm sürdüğünü bir kere oluştuktan sonra daha biz çocukken veya gençken kim inkâr edebilir ki?
Minik bir bebek düşünün etrafındaki insanlar, bakım verenleri destek konusunda ona karşı dengesiz davranıyor, varlıkları bile değişken veyahut öldüğü için artık yanında değiller böyle bir bebeğin terk edilme/istikrarsızlık şeması geliştirme ihtimali muhtemeldir.
Kişi başkalarının sürekli onu aldatacağını ona zarar vereceğini düşünüyorsa güvensizlik ve kötüye kullanılma şemasına,
Kendisinin işe yaramaz olduğunu, istenmediğini, gerçek benliği bilindiğinde başkalarının onu sevmeyeceği düşüncesine sahipse kusurluluk/utanç,
Kendini insanlardan yalıtılmış hissediyorsa sosyal izolasyon,
Başkalarından yardım almadan sorumluluklarını yerine getiremeyeceği fikrindeyse bağımlılık/yetersizlik,
Diğerlerinden daha üstün olduğu veya özel haklara sahip olduğuna dair düşünceleri varsa haklılık/büyüklenmecilik,
Kontrolü aşırı düzeyde başkalarına bırakıyorsa boyun eğicilik,
Yaşamı bir kitap olsa olumlu yanlarını yok sayarken olumsuz yönlerinin altını çiziyorsa karamsarlık şemasına sahiptir diyebiliriz. (Bunlar şemaların sadece bir kısmı daha fazlası için kaynakçaya bıraktığım kitaptan faydalanabilirsiniz).
Peki, bizler şemalarımızla nasıl başa çıkarız? Bunlardan biri teslim olmaktır. Onunla savaşmamak, onu kabullenmek ve ona boyun eğmek bir diğer ifadeyle şemamızı haklı çıkaracak davranışlarda bulunmak. Şema için zihnimizdeki çerçeve demiştim işte teslim oluşumuzu o çerçeveyi hiç yerinden oynatmamak suretiyle sabitlemek diyebiliriz, bana zarar veriyorsun ama yine de benimle kal demektir biraz da. Bu yüzden bu başa çıkma biçimi diğerlerine kıyasla anlaşılması en zor olandır.
Bir diğer başa çıkma biçimi kaçınmadır. Kişinin şemasını tetikleyecek durumlardan uzak durması, kendini uzak tutması, şemasını haklı çıkarmamak için direnmesidir. Zihnimizdeki çerçeveden kaçmak onun varlığını sahi yok kılar mı ki, onu görmeyi bir süre ertelemek ya da ona katlanmamak için onu yok saymak gibi bir şey değil mi bu diye sormadan edemiyorum.
Bir başka ve son başa çıkma biçimi aşırı telafidir. Onu kabul ettik, onu reddettik yetmedi şimdi de onun karşısına zıttıyla çıkıp bu zalim çerçeveye haddini bildirmek niyetindeyiz. Şöyle ifade etmek istiyorum içimiz karanlık çok karanlık ve biz kendimizde asla bulamadığımız aydınlığımızı başkalarına kanıtlamaya çalışıyoruz. Onlar ikna olduğunda içimizdeki karanlık gider mi dersiniz? Sanmam zira bunun için başkalarının değil insanın kendisinin buna ikna olması gerekmez mi?
Sizlere biraz da şema terapi kapsamında ele alınan bir diğer kavram olan modlardan bahsetmek istiyorum.
Aktif olan baskın şemalarımız ve başa çıkma biçimlerimize karşılık gelen yapılar mod olarak adlandırılır ve modlar geçicidir. Bu modlardan biri incinmiş çocuk modudur. İncinmiş çocuk, küçükken ebeveynine ihtiyaç duyduğunda gereksinimi karşılanamamış çocuktur. Baskın olan şemaya göre incinmiş çocuk adının farklı varyasyonlarını kullanırız. Terkedilmiş çocuk, kayıp çocuk, kusurlu çocuk vb.
Bir diğer mod kızgın çocuk modudur. Burada da bakım verenler tarafından karşılanmayan gereksinimler söz konusudur. Farkı oluşturan verilen tepkidir. Kişi bu moddayken öfke hissini dışarı vurur ve bu öfkesini kontrollü bir şekilde ifade ettiği söylenemez.
Bir başka mod ise dürtüsel çocuk modudur. Birey bu moddayken gereksinimlerinin karşılanması için beklemeye tahammülü yoktur.
Bu modlar dışında uyumsuz başa çıkma modları (kopuk korungan mod, söz dinleyen teslimci mod, aşırı telafici mod) ve içselleştirilmiş ebeveyn modları (cezalandırıcı ebeveyn modu ve talepkâr ebeveyn modu) vardır.
Ve son olarak en mühim kısma değinmek istiyorum sağlıklı modlara. Bunlardan ilki sağlıklı yetişkin modudur. Benliğin bu kısmı, işlevsel davranışlara sahiptir bunun yanı sıra kişinin eğlenceli faaliyetlerde bulunan yanıdır. Bir diğer sağlıklı mod mutlu çocuktur; bu çocuğun duygusal gereksinimleri karşılanmıştır, tatmin, huzurlu, kendinden emindir.
Hepimizin şemaları, başa çıkma biçimleri ve modları farklılık gösterir. Geçmişimizi değiştirme gücüne sahip olamasak da an’ı kurtarmak ve bundan sonramızı, bizim elimizdedir. Düşüncelerimizi kontrol edebilmek çok zor ama şemalarımızla yüzleşip bize zarar veren zihnimizdeki bu çerçeveden kurtulmak kudretini eğer gerçekten istersek kendimizde bulabiliriz, son olarak size Kemal Sayar’ın şu sözünü bırakmak isterim:
“Çocukluğumuzda mahrum kaldığımız şeyler, hayat çizgimizi etkiler belki ama tayin etmez. Yetişkinlikte seçimlerimiz bize aittir. Hayatımız, çocuklukta bulduğumuz veya bulamadığımız şeyi neye dönüştürdüklerimizle belirlenir.”
Sağlıklı modlarla kalmanız dileğiyle…
Kübra Türkmen
Kaynakça
Rafael, E., Bernstein D. ve Young, J. (2019). Şema Terapi Ayırıcı Özellikler (8. basım), Psikonet Yayınları, İstanbul.

Yorumlar
Yorum Gönder