Psikolojinin Mavi Yüzü: Havacılık Psikolojisi
Merhaba kıymetli okuyucu; Türkiye’de yeni yeni duyulmaya başlanmış, psikolojinin mavi yüzü havacılık psikolojisi alanında sizi kısa bir gezintiye çıkarmak istiyorum. Eğer bu gezintide yer almak istiyorsanız lütfen kemerlerinizi bağlayın çünkü bu yolculuk yeryüzünden yukarıda olacak.
Geçmişe dönüp baktığımızda; insanlığın
çağlar boyu başını gökyüzüne her çevirişinde kuşlara büyük hayranlık duyduğunu
ve bu hayranlığı eyleme dökmek için çeşitli denemelerde bulunduğunu görüyoruz. İnsanın
yaratılış itibariyle fizyolojisi uçmaya elverişli olmaması ve bazı denemelerin
başarısız olması havaya sevdalanan kişileri durdurmamış, en nihayetinde çabalar
sonucunu vermiştir.
Şair Ah Muhsin Ünlü “Bırakın uçmak
kuşlara münhasır olsun.” cümlesinde neyi kast etmişti bilinmez ancak uçmak
artık sadece kuşların yapabildiği bir şey değil. E tabii insanı kuşlardan daha
dezavantajlı duruma düşüren tek nokta fizyolojisi değil, aynı zamanda hayatını
idaem ettirmesi için büyük öneme sahip olan psikolojisi de. Hayatın her
alanında karşımıza çıkan psikolojik faktörler havacılık alanını da olumlu
olumsuz birçok şekilde etkiliyor. Bu etki ilk olarak 20. yüzyılın başlarında
görülmeye başlansa da havacılık psikolojisinin miladı olarak Birinci Dünya
Savaşı zamanları kabul ediliyor. Bu dönemde hava araçları savaşların
gidişatında önemli bir yer edindiğinden ötürü, hava araçlarını kullanacak
kişilerin seçimi ve eğitilmesi de hayati bir mesele haline gelmiştir. Zira kaza
sebeplerinin uçaktan ziyade pilot hatalarından (insan faktörü) kaynaklı
olabileceğine dair düşünceler bu alanda araştırma yapılması gerektiğini ortaya
koymuştur. Elbette tek sebep kazalar değildir, sağ salim iniş gerçekleştiren
bazı havacılarda sonradan uçuş korkusu gelişmeye başlamış ve bu da uçacak
kişilerin fizyolojik yeterliliğin yanı sıra psikolojik özellikler bakımından da
uygun olup olmadığının ölçülmesi gerekliliğini gözler önüne sermiştir.
Hal böyle olunca Almanya, Amerika,
İngiltere, Fransa gibi ülkeler havacıları psikolojik yönden incelemek amacıyla
yakın zaman dilimlerinde kurul ve komiteler kurmuşlardır. Yıllar geçtikçe
ticari havacılığın da dünya çapında yer edinmesiyle beraber havacılıkta
psikolojinin önemi artmıştır. Artık sadece pilotların değil kabin ekibinin,
hava trafik kontrolörlerinin, havacılık bakım personelinin ve tüm bu
çalışanların aileleri de bu alanın çalışma kapsamına girmektedir. Aile ve
ilişki sorunları, olay sonrası stres, tıbbi sebeplerden (psikolojik veya
fizyolojik) ötürü sertifikasyon kaybı korkusu ve uçuş korkusu için danışmanlık
yapma, havayolu endüstrisinde çalışan ruh sağlığı uzmanlarının görevlerinin bir
parçasıdır.
Bu noktada belki akıllara şöyle bir
soru gelebilir: E o zaman bu endüstri psikolojisi gibi. Her meslek için ayrı
bir psikoloji alanı yok, havacılık için neden var? Hemen bu soruyu literatüre
de dayanarak cevaplandırmak istiyorum. Havacılık personeli diğer meslek
gruplarından: meslek öncesi zorlu eğitim, olağandışı çalışma rutini ve mesai
saatleri, çalışma “ofis”lerinin yeryüzünden 30-35.000 fit yukarıda olması, çoğu
zaman hayati kararlar vermek durumunda olması, jet lag ve tüm bunlardan
kaynaklı yoğun bir stres içinde çalışmak gibi birçok noktada ayrılmaktadır. Bu
nedenle uçuş personeli olacak kişilerin psikolojik bir istikrara sahip olması kriterinin
bu alanda çalışan ruh sağlığı uzmanları tarafından sık sık kontrol edilmesi
gerekmektedir.
Havacılık psikolojisi havacılık
çalışanlarının duygudurum, motivasyon, yorgunluk, kişilerarası ilişkiler,
ailevi ve ekonomik problemler, stres, karar verme, ekip çalışması, iletişim vs.
gibi alanları; havayolunu kullanan yolcuların korku, stres gibi yaşadığı
psikolojik durumları araştıran bir alandır. Havacılık psikolojisinin uçuş
emniyetinin temel taşı olduğunu söylersem çok da abartmış olmam diye
düşünüyorum. Zira bugün hepimiz biliyoruz ki fiziksel problemlerin çoğunun
kökeninde psikolojik faktörlerin yatıyor. Fiziksel bir kazaymış gibi görünen uçak
kazalarının da kökenine bakıldığında bu kazaların %70’inden fazlasının insan
faktöründen kaynaklı olduğu incelemeler sonucu oluşturulan raporlarda
belirtilmektedir.
Havacılık psikolojisine dair yapılan
araştırmalara APA’nın kendi sitesinden (psycnet.apa.org), The International Journal
of Aviation Psychology, benim de bir parçası olduğum havacilikpsikolojisi.net
sitesinden ve daha birçok uluslararası akademik platformdan (Google Scholar
vb.) ulaşabilirsiniz. Dilerim
okuduğunuzda ufkunuzu göğe açan bir yazı olmuştur. Sevgiler.
Psk. Dan. Sidre Çalışkan
*Yazıyı okurken cevabını
bulamadığınız, aklınıza takılan sorular olursa benimle iletişime
geçebilirsiniz.
KAYNAKÇA
·
Bor, R., Field, G., & Scragg, P.
(2002). The mental health of pilots: An overview. Counselling Psychology
Quarterly, 15(3), 239-256.
·
Çetingüç, M. (2019). Havacılık ve uzay
psikolojisi. Nobel Akademik Yayıncılık Eğitim Danışmanlık Tic. Ltd. Şti..
·
Koonce, J. M. (1984). A brief history of
aviation psychology. Human Factors, 26(5), 499-508.

💙
YanıtlaSil