Travmanın Kuşaklar Arası Aktarımı
DSM-IV'e (Amerikan Psikiyatri Birliği, 1994) göre, travmatik olay, ciddi bir olaydan oluşan ve sıradan olmayan bir insan deneyimidir .
Gagne (1998: 356) tarafından "duygusal olarak uzun bir süre boyunca büyük ölçüde zarar veren bir şok" olarak tanımlanmıştır. Savaş, terör, soykırım, zorunlu göç ve doğal afet gibi olayları travmatik olaylara örnek olarak gösterebiliriz. Bu gibi olayların çoğu zaman ciddi olumsuz sonuçları vardır. Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB), depresyon ve somatik semptomlarları bu sonuçlar arasında sayabiliriz. Bu gibi travmatik olaylar maruz kalan kişiyi etkilemekle kalmaz (örneğin Lev-Wiesel ve Amir, 2000) aynı zamanda o bireyin ailesini ve sonraki nesilleri de etkiler. Danieli (1998) travmadan hayatta kalanların, çocuklarıyla travmaya neden olan anılarını konuşmaması durumunda bile travmanın bu çocukları etkilediğini ileri sürmüştür. Peki travmalar nesiller boyu nasıl aktarılır?
Travmaya karşı verilen tepkileri inceleyen araştırmalarla; anne ve çocuk arasında psişik sınırlarında bir geçişlilik olduğu ve bakım verenin kaygı seviyesi, bilinçdışı fantezileri, algısı ve çevreden beklentilerinin çocuğun kendilik imajı gelişimini etkilediği ortaya çıktı( A. Freud ve Burlingham, 1942; Sullivan, 1962; Mahler, 1968). Psişik sınırlarda geçirgenliğin, çocuk ve ebeveyn ya da yetişkin iki kişinin yakın ilişkisi gibi durumlarda gerçekleşebileceği gözlemlendi. Bu durumu örnekleyen bir vakada;
30'lu yaşlarının sonunda; obsesif-kompulsif bozukluk, depresyon, geçmişte madde bağımlılığı ve genel kaos tedavisi için sevk edilen bir kadında, en çarpıcı semptomları; kişilerarası görevler karşısında aşırı kaygı, endişe ve kafa karışıklığı gözlemlenmiştir. Geçmişte birkaç farklı psikiyatrist görüşmüş fakat tedaviye yanıt vermemişti.Birkaç ay süren terapinin ardından, annesinin ve büyükbabasının, büyükannesinin öldürülmesine tanık olduklarını - kadın daha doğmadan önce - ortaya çıkarıldı. Hem anne hem de büyükbaba, cinayetten bu yana kronik olarak depresif, endişeli, korkmuş ve deneyimleri yeniden yaşamakla meşgullerdi. Hastanın OKB'sinin kısmen öngörülebilirlik ve güvenlik duygusu yaratma girişimi olduğu ortaya çıktı. Başka bir deyişle önceki neslin yaşadığı duyguları bünyesine alan çocuk, kendisini bu duygulanımlardan korumak için savunmalar geliştirmiş.
Aynı araştırmalar; ebeveynleri tarafından istismar ve/veya ihmale maruz kalan çocukların yetişkin olduklarında kendi evlatlarına, çocukken travmatize edilmeyenlere oranla daha kötü davrandıklarını ortaya çıkarmıştır. Kuşaklararası travma geçişi ile ilgili yapılan boylamsal bir çalışmada ise çocukluk çağı travmasına sahip olmanın, annelerin şiddet yönelimli çocuk yetiştirme stillerini benimsemesi ve uygulanması açısından güçlü bir prediktör olduğu belirlenmiştir. Bu noktada ebeveynlerin kendi çocukluk çağı travmaları, onların uygulamakta olduğu çocuk yetiştirme stilleri üzerinde negatif doğalı ruhsal etkiler yaratmaktadır. Olumsuz yaşam deneyimi bulunan ebeveynler, daha çok “travmatize edici” çocuk yetiştirme stillerini benimseyerek benzer karakteristiklere sahip travmaların kuşaklararası geçiş göstermesinde majör rol oynamaktadır (Newcomb & Locke, 2001; Bartlett, Kotake, Fauth, & Easterbrooks, 2017)
Travmatik deneyimin aktarılma yollarından bir diğeri de travmadan kaynaklı hasarlı benlik algısı gelişmiş yetişkinin, hasarlı benliğini benlik algısı gelişmekte olan bir çocuğa yıkmasıyla gerçekleşir. Böylece kişi travmadan kaynaklı zorlandığı duyguları hafifletmiş ve deneyiminin imgelerini yığdığı çocuk üzerinden kontrol edebileceği bir hale getirmiş olur. Çocuklar benlik gelişimini gerçekleştirirken özdeşleşmeden yararlanır; çevresinde örnek aldığı kişilerin benlikleriyle özdeşleşerek kendi benlik algılarını oluşturur ve burada özdeşleşme çocuğun istek ve kontrolünde gerçekleşir. Bu yığılma da her ne kadar çocukluktaki bu sağlıklı özdeşleşme sürecine benzese de; yığılmada aktif rol yetişkindedir, çocuk burada maruz kalandır. Yetişkin bunu çoğunlukla bilinçsiz olarak yapar ve çocuğu travmatik deneyimlerini yerleştirdiği bir depo olarak kullanır. Buna örnek olarak savaş ortamında bulunmuş eski bir askerin savaş dolayısıyla yaşamış olduğu travmatik duygu ve imgeleri çocuklarına yükleyerek bu imge ve duygulardan kaçabilme imkanı bulmasıdır. Çocuk burada düşmana karşı kendini korumak için hazırlık yapıyormuş gibi silahlara merak salabilir, dövüş sporları öğrenebilir veya savaşlarla ilgili konulara karşı fobi geliştirebilir.
Sonuç olarak;
travmanın nesiller ve toplumlar arasında kuşaktan kuşağa geçmesinin çeşitli yolları vardır. Aileler travmaları çözmesi ve belki farklı yaklaşımlar geliştirmesi gerekir. Travmanın yaratabileceği duygu durumları ve hasarın farkına varılması, ilgili psikolojik ve sosyal yardımın alınması hem travmatik olaylara maruz kalmış kişinin hem de bir sonraki nesillerin ruh sağlığını güvence altına alabilme konusunda önemli bir önleyici adımdır.
Tuba Çetin
Kaynakça:
Volkan, V. D. (2001). Transgenerational Transmissions and Chosen Traumas: An Aspect of Large-Group Identity. Group Analysis, 34(1), 79–97.
Cultural Trauma and Epigenetic Inheritance
Lehrner, A., & Yehuda, R., Development and Psychopathology, 2018
International Center for the Study, Prevention and Treatment of Multigenerational Legacies of Trauma
Yael Danieli, PhD, at yaeld@aol.com
International Handbook of Multigenerational Legacies of Trauma
Danieli, Y. Springer, 1998
Intergenerational Perceptions of Mass Trauma’s Impact on Physical Health and Well-Being
Bezo, B., & Maggi, S., Psychological Trauma: Theory, Research, Practice, and Policy, 2018
💙👌🏼
YanıtlaSil