Bir Başkaldırı Olarak Yaratma Edimi

Değişimi yıkımla gerçekleştiren, özgürlük nidaları atılırken esaretin boy gösterdiği bir çağda yaşıyoruz. Nefes olarak barut kokusunu burunlarından çeken, hayallerinde silahların olduğu çocuklar; babalarının mezarlarında ellerinde mumlar, dillerinde dualar ile yer alıyor. Bu çağda varoluşunu devam ettirme gayesinde yer alan insan, tözünü yarına aktarabilmek için cesarete ihtiyaç duyuyor; bir başkaldırı niteliğinde yaşamına devam ediyor. Başkaldırı eylemini ise en nahif, en etkili ve en duygu yüklü yolla yapıyor insan. Yaratıcılığıyla.

Şüphesiz ki yaratma edimi bir sınırlamanın, baskının ve ket vurmanın ürünüdür. Dünya ile sanatçının benliği arasındaki diyalektiğin sonucundaki sentezdir ‘’sanat eseri’’. Sanatçı gerçeği görür, olgular arasında dolanır. Algılamasıyla başka bir ürüne dönüşür ‘’gerçek’’. Gördüğü ve kendisinde şekillendirdiği nesneleri özümser. Bu nedenledir ki dönem içerisindeki savaşlar, zulümler, ırkçılıklar, uyum problemleri, diktatörlük gibi ‘’politik’’ faaliyetler eserlere doğrudan ya da dolaylı olarak yansır. Baskılar ve sınırlamalar bireylerin öznelliklerini biçimlendirip aktarım yapmaları için itekleyici bir güç konumu geçer.

Toplumsal bir varlık olan sanatçı, toplumundan ve döneminden ayrı düşünülemez. Zamanları ile sanatları birbirlerine sıkıca bağlıdır. Dönemin tözündeki tinsel manalar sanatçının yaratma sürecinde farklı şekillerde tezahür eder. Şüphesiz ki bilinç dışı bir aktarım olarak gerçekleşir bu. Sanatçı, ateşi taşıyan Prometheus edasıyla dönemin baskısına karşı çıkar. Yaratıcılığı, devrimi başlatacak olan silahıdır. Sanatçılar direnebilme gücüne sahip ‘’ateş taşıyıcılarıdır’’. Her yaratma edimi, ilk olarak bir yıkma edimidir diyen Picasso, var olan ‘’düzensiz’’ düzeni yıkmaya çalışan sanatçıları ifade eder.

Ölümünü bilen bireyin ölümüne de bir başkaldırıdır sanat. Kendiliğinin yarına taşınamama endişesine karşın kendi benliğine ait metaforlaştırılmış bir yapıt bırakır. Kendisinden bir parçayı, kendisinin olmadığı dünyada devam ettirme imkanına sahiptir. Yaratma edimi bu nedenle de ölüme bir başkaldırıdır. Bir başka açıdan da yaşam içgüdüsü yanında var olan ölüm içgüdüsü ve onun bir tezahürü olan saldırganlık dürtüsünü ise daha kabul edilebilir bir şekilde ürününe akıtır. Yaratma edimi ilkel eğilimleri yüceltme mekanizması ile kabul edilebilir bir hale de getirebilmektedir.

Bir başkaldırı olan yaratma edimi özgürlük için mücadele ederken özgürlüğün kendisini öldüreceğini bilmez. Kant’ın güvercininin kendisinin uçmasını sağlayan havanın onu yavaşlattığını düşünmesine benzer bu durum. Devamlılığı için kendini yok etme girişimine girer. Özgürlüğün olduğu yerde çerçevesi çizilmemiş kalır sanat, taşmaya çalıştıkça sınırlardan, yücelerek ve büyüyerek ilerler.

Sanatçı ilk olarak bir ‘’gerçeğe’’ bakar, sürecin ilk basamağı apriori olarak gerçekleşir. Görünen olanın içselleştirilip yeniden şekillendirmesinin olduğu bir süreçtir. Karşılaşma sırasında nesne gözlemlenir, etraflıca özümsenir ve içselleştirilir. Karşılaşmanın yoğunluğunun büyüklüğü ortaya koyulacak eserin büyüklüğünü de etkileyebilir. Karşılaşmanın yoğunluğu ile coşku yaşar sanatçı. Biçimlendirme bilinçte ve bilinç dışında oluşmaya devam eder, bu süreçte sanatçı coşku hisseder. Vecd içerisindedir.

Sigmund Freud yaratıcı bireyin nevrozlu olduğunu iddia etmiştir. Rollo May ise buna karşı çıkarak bu bireylerin nevrozlarının iyileştirilmesi durumunda yaratıcılık edimlerinin yok olması gerektiğini belirterek bu düşünceyi eleştirmiştir. Carl Jung yaratıcılık kaynağını kolektif bilinç dışına bağlamış, Alfred Adler ise yaratma edimi ile bireylerin eksikliklerini telafi etmeye çalıştıklarını söylemiş ve örnek olarak duyma engeli olan Beethoven’ı göstermiştir. Şüphesiz ki bazı sanatçıların nevrotik eğilimleri, psikolojik yıkımları bulunmaktaydı. Edvard Munch, Van Gogh, Virgina Woolf, Paul Gaugin en bilinen örnekler olarak karşımıza çıkar. Birkaç örneğe bakarak ise sanatçıların ve yaratıcılık gücüne sahip bireylerin nevrotik eğilimli olduğu söylenemez. Yaratıcı faaliyetlerde bulunanlar için söylenebilecek tek şey onların başkaldıran bireyler olduklarıdır. Var olan düzeni nevrozlu gibi yıkmak isterler ama nevrozlu bireylerden farklı olarak tekrar, daha üstün bir şekilde yıktıklarını yeniden oluşturmak ve yapmak isterler. Bu süreçte bireysel olanı yansıtırken dışarı, içlerinde bulundukları toplumdan bağımsız değillerdir. Direniş öncüleri olarak başkaldırıyı bizzat yürütenlerdir.

Ufuk Duman

Kaynakça ve İleri Okuma:

Kapan Ezici, A. (2005). Sanatçının kişiliği ve yaratma psikolojisi. Anatolian Journal of Psychiatry, 6, s. 122-127

May, R. (2020). Yaratma Cesareti. (Çev. Alper Oysal). İstanbul: Metis Yayınları.

Onur, D. (2018). Psikoloji Kuramları ve Yaratıcılık İlişkisi. Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8(1), s. 145-156


Yorumlar

Bu blogdaki popüler yayınlar

Marifet renkte mi? Yoksa...

BİR BAKIŞ: ÖPME VE ÖPÜŞME

Düşünce Kovalıyordu Peşinden