Bir Başkaldırı Olarak Yaratma Edimi
Değişimi
yıkımla gerçekleştiren, özgürlük nidaları atılırken esaretin boy gösterdiği bir
çağda yaşıyoruz. Nefes olarak barut kokusunu burunlarından çeken, hayallerinde
silahların olduğu çocuklar; babalarının mezarlarında ellerinde mumlar,
dillerinde dualar ile yer alıyor. Bu çağda varoluşunu devam ettirme gayesinde
yer alan insan, tözünü yarına aktarabilmek için cesarete ihtiyaç duyuyor; bir başkaldırı
niteliğinde yaşamına devam ediyor. Başkaldırı eylemini ise en nahif, en etkili
ve en duygu yüklü yolla yapıyor insan. Yaratıcılığıyla.
Şüphesiz
ki yaratma edimi bir sınırlamanın, baskının ve ket vurmanın ürünüdür. Dünya ile
sanatçının benliği arasındaki diyalektiğin sonucundaki sentezdir ‘’sanat eseri’’.
Sanatçı gerçeği görür, olgular arasında dolanır. Algılamasıyla başka bir ürüne
dönüşür ‘’gerçek’’. Gördüğü ve kendisinde şekillendirdiği nesneleri özümser. Bu
nedenledir ki dönem içerisindeki savaşlar, zulümler, ırkçılıklar, uyum
problemleri, diktatörlük gibi ‘’politik’’ faaliyetler eserlere doğrudan ya da
dolaylı olarak yansır. Baskılar ve sınırlamalar bireylerin öznelliklerini biçimlendirip
aktarım yapmaları için itekleyici bir güç konumu geçer.
Toplumsal
bir varlık olan sanatçı, toplumundan ve döneminden ayrı düşünülemez. Zamanları
ile sanatları birbirlerine sıkıca bağlıdır. Dönemin tözündeki tinsel manalar
sanatçının yaratma sürecinde farklı şekillerde tezahür eder. Şüphesiz ki bilinç
dışı bir aktarım olarak gerçekleşir bu. Sanatçı, ateşi taşıyan Prometheus
edasıyla dönemin baskısına karşı çıkar. Yaratıcılığı, devrimi başlatacak olan
silahıdır. Sanatçılar direnebilme gücüne sahip ‘’ateş taşıyıcılarıdır’’. Her
yaratma edimi, ilk olarak bir yıkma edimidir diyen Picasso, var olan
‘’düzensiz’’ düzeni yıkmaya çalışan sanatçıları ifade eder.
Ölümünü
bilen bireyin ölümüne de bir başkaldırıdır sanat. Kendiliğinin yarına
taşınamama endişesine karşın kendi benliğine ait metaforlaştırılmış bir yapıt
bırakır. Kendisinden bir parçayı, kendisinin olmadığı dünyada devam ettirme
imkanına sahiptir. Yaratma edimi bu nedenle de ölüme bir başkaldırıdır. Bir
başka açıdan da yaşam içgüdüsü yanında var olan ölüm içgüdüsü ve onun bir
tezahürü olan saldırganlık dürtüsünü ise daha kabul edilebilir bir şekilde
ürününe akıtır. Yaratma edimi ilkel eğilimleri yüceltme mekanizması ile kabul
edilebilir bir hale de getirebilmektedir.
Bir
başkaldırı olan yaratma edimi özgürlük için mücadele ederken özgürlüğün
kendisini öldüreceğini bilmez. Kant’ın güvercininin kendisinin uçmasını
sağlayan havanın onu yavaşlattığını düşünmesine benzer bu durum. Devamlılığı
için kendini yok etme girişimine girer. Özgürlüğün olduğu yerde çerçevesi
çizilmemiş kalır sanat, taşmaya çalıştıkça sınırlardan, yücelerek ve büyüyerek
ilerler.
Sanatçı
ilk olarak bir ‘’gerçeğe’’ bakar, sürecin ilk basamağı apriori olarak
gerçekleşir. Görünen olanın içselleştirilip yeniden şekillendirmesinin olduğu bir
süreçtir. Karşılaşma sırasında nesne gözlemlenir, etraflıca özümsenir ve
içselleştirilir. Karşılaşmanın yoğunluğunun büyüklüğü ortaya koyulacak eserin
büyüklüğünü de etkileyebilir. Karşılaşmanın yoğunluğu ile coşku yaşar sanatçı.
Biçimlendirme bilinçte ve bilinç dışında oluşmaya devam eder, bu süreçte
sanatçı coşku hisseder. Vecd içerisindedir.
Sigmund
Freud yaratıcı bireyin nevrozlu olduğunu iddia etmiştir. Rollo May ise buna
karşı çıkarak bu bireylerin nevrozlarının iyileştirilmesi durumunda yaratıcılık
edimlerinin yok olması gerektiğini belirterek bu düşünceyi eleştirmiştir. Carl Jung
yaratıcılık kaynağını kolektif bilinç dışına bağlamış, Alfred Adler ise yaratma
edimi ile bireylerin eksikliklerini telafi etmeye çalıştıklarını söylemiş ve
örnek olarak duyma engeli olan Beethoven’ı göstermiştir. Şüphesiz ki bazı
sanatçıların nevrotik eğilimleri, psikolojik yıkımları bulunmaktaydı. Edvard
Munch, Van Gogh, Virgina Woolf, Paul Gaugin en bilinen örnekler olarak
karşımıza çıkar. Birkaç örneğe bakarak ise sanatçıların ve yaratıcılık gücüne
sahip bireylerin nevrotik eğilimli olduğu söylenemez. Yaratıcı faaliyetlerde
bulunanlar için söylenebilecek tek şey onların başkaldıran bireyler
olduklarıdır. Var olan düzeni nevrozlu gibi yıkmak isterler ama nevrozlu
bireylerden farklı olarak tekrar, daha üstün bir şekilde yıktıklarını yeniden
oluşturmak ve yapmak isterler. Bu süreçte bireysel olanı yansıtırken dışarı, içlerinde
bulundukları toplumdan bağımsız değillerdir. Direniş öncüleri olarak
başkaldırıyı bizzat yürütenlerdir.
Ufuk Duman
Kaynakça ve İleri Okuma:
Kapan Ezici, A. (2005). Sanatçının
kişiliği ve yaratma psikolojisi. Anatolian Journal of Psychiatry, 6, s. 122-127
May, R. (2020). Yaratma
Cesareti. (Çev. Alper Oysal). İstanbul: Metis Yayınları.
Onur, D. (2018). Psikoloji
Kuramları ve Yaratıcılık İlişkisi. Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler
Dergisi, 8(1), s. 145-156
Yorumlar
Yorum Gönder