Antik Çağ ve Psikoloji
Uzun yıllar felsefenin içinde barınan psikoloji alanının kökenleri aslında sandığımızdan daha eskiye dayanıyor. Antik Yunanlar ve Romalılar bu konuda oldukça fikir sahibi.
Antik Yunanlar için “Ruhu İyileştirme” -psikoterapi ve psikiyatri
uygulaması– amacına uygun olmanın ötesinde, tıp mesleği içerisinde ufuk açıcı
nitelikte çalışmalara konu olmuş ve günümüzde de olmaya devam etmektedir. Biz
çoğunlukla zihnin işleyişiyle ilişkili her şeyi modern psikolojinin bir parçası
olarak değerlendiriyoruz. Ancak Yunan bilge Thales’in yaklaşık MÖ 600 yılında
Latince ifade ettiği “Mens sana in corpore sano.” yani “Sağlıklı bedende
sağlıklı zihin.” sözünden de anlaşılabileceği gibi tıp ve psikolojiyi bütün
olarak ele almaktadırlar. (Waterhouse,1877). Fizyolojik semptomların psikolojik
kökeni konusuna dair ilk ışığı Thales yakmıştır.
Yunanlar ve Romalılar zihin hastalıklarının, fiziksel sağlığı da
etkileyen tıbbi durumlar olduğunu fark eden ilk insanların arasındaydı. Kimi
zaman bu durumları tedavi etmek adına bazı garip yöntemlere başvurmuşlardı.
Örnek olarak, birçok kişi histerinin (Yunancada “rahim” ya da “hyster”) sadece
kadınları etkileyen bir hastalık olduğu ya da depresyonun banyo yaparak tedavi
edilebilir olduğu düşünülürdü. Antik Yunanlar kısmen, psikolojinin bilimsel bir
alan olarak önünü açarak depresyon veya iştah kaybı gibi psikosomatik
durumların anlaşılmasını sağladılar. (Rehwalt,2013). Binlerce yıl
geçmişte yaşamış insanlardan günümüze kadar psikosomatik belirtilerde değişim
yaşanmış mıdır? Yoksa hala atalarımızın semptomlarından devam mı ediyoruz, bir
başka merak konusu.
Platon, insan zihninin içyüzüne ilişkin bir kavrayış geliştirmiştir.
Psişenin zihni ve ruhu tanımladığı belirten “İdealar Kuramı”nı geliştirmiştir.
İdealar Kuramı ile Platon, insan düşüncesinin ve dürtülerinin nasıl geliştiğini
öğrenmeye çalışırken, insan davranışıyla ilgili de bir çerçeve oluşturmuştur.
(Rehwalt,2013) Platon, ruhumuzun aklın atı ve arzunun atı olmak üzere iki at
tarafından yönlendirilen bir at arabasına benzediğini öne sürmüştür; arzunun
atı bizi isteklerimize doğru yönlendirirken, aklın atı bu istekleri inceler ve
değerlendirir, doğru olduğuna inandığı şeye göre arzunun bilenmesini sağlar.(Murphy,2010).
Bu at metaforunun, psikanalitik kuramın kurucusu olan Freud’un ortaya
attığı id, ego ve süperego kavramlarını çağrıştırdığını
söylemek mümkündür. Platon yaşadığı çağın ötesinde bir düşünce sistemi
oluşturmuş gelecek nesillere yardımcı olacak önemli fikirler bırakmıştır.
Ayrıca Platon’a göre ‘ruh’ ve ‘gövde’ ayrı
şeylerdir. Ruh, ölümsüz ve sonsuzdur ancak gövde, ölümlüdür ve nesne (madde)
yasalarına bağlıdır. Bu açıdan bakıldığında psikolojinin doğa bilimi olarak
kabul edilmesi olanaksızdır. Ruhsal
davranışları incelemek, değiştirmek, kontrol etmek mümkün değildir. Ruh
maddeden bağımsız bir oluşum olduğundan ötürü bulunduğumuz dünyada onu
incelemek imkansızdır, bu durum ancak zihnin ötesinde idealar dünyasında
gerçekleştirilebilir (Bruno,1996). Psikoloji tarihine baktığımızda bu görüşün
yıkılmasının oldukça uzun sürdüğünü görüyoruz. Bana göre özellikle
davranışçılık ekolü ile başlayan psikolojinin bilim olma serüveni davranışları inceleme, kontrol etme ilkesine
dayanıyor
Platon’un öğrencisi olan Aristotales psikoloji biliminin temellerini
oluşturan ilk kişi sayılabilir. Aristoteles, Platon'un ruh kavramına karşı
çıkar ve farklı bir bakış açısı geliştirir. Ona göre ruhun bedenden bütünüyle
ayrılıp kendi başına (idealar dünyasında) bir yaşam sürebileceğini düşünmek
doğru değildir. Aristoteles, bedeni ruhun kendisini dile getirdiği bir araç olarak
görmekteydi (Guthrie, 1999). Ruh ve akıl kavramı ile ilgili derin düşünceler
geliştiren Aristo, öğretmeni Platon ile ortak noktalarda buluşsa da resmin tamamına
bakıldığında daha farklı bir düşünce sistemi oluşturmuştur. Aristoteles,
bilinci ve bilinçdışındaki varlığı belirleyen ilke ve kuralların bir ve aynı
olmak zorunda olduğunu belirtmiştir. Bu görüşü nedeniyle, ona bilinçdışından
ilk bahseden filozof denilebilir (Tarlacı, 2009).
Modern psikoloji, Platon’dan etkilenmekle birlikte, kuramlarını
Aristoteles ekolü temellerine oturtmayı daha uygun bulmuştur. Genel olarak
bakıldığında, Platon’un etkilerinin Alman psikolojisinde; Aristoteles’in ise,
İngiliz ve Amerikan psikolojisinde yankı bulduğu söylenebilir (Bruno, 1996).
İnsanların antik çağlardan günümüze kadar daima ruhu, ruhsal iyileşmeyi
araştırması bilginin doğuştan içimizde olduğu görüşünü destekliyor aslında.
Ancak bu düşünmenin gerçekleşmesi için pek çok ön koşul mevcut. Ekonomik ve
politik açıdan refah toplumlar bu tarz felsefi temelli psikolojik fikirlere
daha çok katkı sağlamıştır. Maslow’un hiyerarşisi burada kendini gösteriyor.
İnsanın potansiyelini, fikirlerini ortaya atabilmesi için temel ihtiyaçlarının
karşılanması gerektiğini Antik Yunan düşünürleri yüzümüze vuruyor adeta.
Psikoloji, bakıldığında yeni bir bilim dalı gibi görünse de aslında
sandığımızdan çok daha uzun süredir hayatın içindedir. Bu yazıda Aristotales ve
Platon üzerinde dursak da bu bilime katkı sağlayan pek çok düşünür vardır.
Binlerce yıl önce yaşayan insanların günümüzde pek çok araştırma sonucu
ulaştığımız kavramların temelini attığını görüyoruz. Şu an yaşadığımız dünya
antik çağlardan çok farklı bir konumda olsa da o zamanda yaşayan insanlardan da
çok farklı mıyız? Tepkilerimiz, içsel süreçlerimiz insanoğlu olarak temelde hep
aynı durumlar üzerinde dönüp duran bir tekerlek sayılabilir belki de. Toplum
olarak, geçmişin öğretisini yabana atmadan gelişmek ve geliştirmek temel
hedefimiz olmalıdır.
Burcu Çiftçi
Rehwalt L. (2013) Ancient classical roots of
psychology. Electrum Magazine. (https://gorgondergisi.com/psikolojinin-antik-kokenleri/)
Korman, H. (2016). Antik Felsefede Psikolojinin
Artalanı. 21. Yüzyılda Eğitim Ve Toplum Eğitim Bilimleri Ve Sosyal
Araştırmalar Dergisi, 5(15), 363-382.
Bruno Frank J. (1996). Psikoloji Tarihi (Çev. G.
Sevdiren). İstanbul: Kıbele Yayınları
Özakpınar Yılmaz (2013). Psikoloji Tarihi (2.Basım).
Ötüken Neşriyat. İstanbul
Waterhouse J. (1877) “Bir annenin hasta çocuğunu
Asklepios Tapınağına getirişi”
Tarlacı Sultan (2009). Bilinç, Antik Çağdan Bilincin
Yeniden Keşfine. İzmir
Yorumlar
Yorum Gönder