Antik Çağ ve Psikoloji

 Uzun yıllar felsefenin içinde barınan psikoloji alanının kökenleri aslında sandığımızdan daha eskiye dayanıyor. Antik Yunanlar ve Romalılar bu konuda oldukça fikir sahibi.

 Antik Yunanlar için “Ruhu İyileştirme” -psikoterapi ve psikiyatri uygulaması– amacına uygun olmanın ötesinde, tıp mesleği içerisinde ufuk açıcı nitelikte çalışmalara konu olmuş ve günümüzde de olmaya devam etmektedir. Biz çoğunlukla zihnin işleyişiyle ilişkili her şeyi modern psikolojinin bir parçası olarak değerlendiriyoruz. Ancak Yunan bilge Thales’in yaklaşık MÖ 600 yılında Latince ifade ettiği “Mens sana in corpore sano.” yani “Sağlıklı bedende sağlıklı zihin.” sözünden de anlaşılabileceği gibi tıp ve psikolojiyi bütün olarak ele almaktadırlar. (Waterhouse,1877). Fizyolojik semptomların psikolojik kökeni konusuna dair ilk ışığı Thales yakmıştır.

 Yunanlar ve Romalılar zihin hastalıklarının, fiziksel sağlığı da etkileyen tıbbi durumlar olduğunu fark eden ilk insanların arasındaydı. Kimi zaman bu durumları tedavi etmek adına bazı garip yöntemlere başvurmuşlardı. Örnek olarak, birçok kişi histerinin (Yunancada “rahim” ya da “hyster”) sadece kadınları etkileyen bir hastalık olduğu ya da depresyonun banyo yaparak tedavi edilebilir olduğu düşünülürdü. Antik Yunanlar kısmen, psikolojinin bilimsel bir alan olarak önünü açarak depresyon veya iştah kaybı gibi psikosomatik durumların anlaşılmasını sağladılar. (Rehwalt,2013). Binlerce yıl geçmişte yaşamış insanlardan günümüze kadar psikosomatik belirtilerde değişim yaşanmış mıdır? Yoksa hala atalarımızın semptomlarından devam mı ediyoruz, bir başka merak konusu.

 Platon, insan zihninin içyüzüne ilişkin bir kavrayış geliştirmiştir. Psişenin zihni ve ruhu tanımladığı belirten “İdealar Kuramı”nı geliştirmiştir. İdealar Kuramı ile Platon, insan düşüncesinin ve dürtülerinin nasıl geliştiğini öğrenmeye çalışırken, insan davranışıyla ilgili de bir çerçeve oluşturmuştur. (Rehwalt,2013) Platon, ruhumuzun aklın atı ve arzunun atı olmak üzere iki at tarafından yönlendirilen bir at arabasına benzediğini öne sürmüştür; arzunun atı bizi isteklerimize doğru yönlendirirken, aklın atı bu istekleri inceler ve değerlendirir, doğru olduğuna inandığı şeye göre arzunun bilenmesini sağlar.(Murphy,2010). Bu at metaforunun, psikanalitik kuramın kurucusu olan Freud’un ortaya attığı id, ego ve süperego kavramlarını çağrıştırdığını söylemek mümkündür. Platon yaşadığı çağın ötesinde bir düşünce sistemi oluşturmuş gelecek nesillere yardımcı olacak önemli fikirler bırakmıştır.

Ayrıca Platon’a göre ‘ruh’ ve ‘gövde’ ayrı şeylerdir. Ruh, ölümsüz ve sonsuzdur ancak gövde, ölümlüdür ve nesne (madde) yasalarına bağlıdır. Bu açıdan bakıldığında psikolojinin doğa bilimi olarak kabul edilmesi olanaksızdır. Ruhsal davranışları incelemek, değiştirmek, kontrol etmek mümkün değildir. Ruh maddeden bağımsız bir oluşum olduğundan ötürü bulunduğumuz dünyada onu incelemek imkansızdır, bu durum ancak zihnin ötesinde idealar dünyasında gerçekleştirilebilir (Bruno,1996). Psikoloji tarihine baktığımızda bu görüşün yıkılmasının oldukça uzun sürdüğünü görüyoruz. Bana göre özellikle davranışçılık ekolü ile başlayan psikolojinin bilim olma serüveni davranışları inceleme, kontrol etme ilkesine dayanıyor

 Platon’un öğrencisi olan Aristotales psikoloji biliminin temellerini oluşturan ilk kişi sayılabilir. Aristoteles, Platon'un ruh kavramına karşı çıkar ve farklı bir bakış açısı geliştirir. Ona göre ruhun bedenden bütünüyle ayrılıp kendi başına (idealar dünyasında) bir yaşam sürebileceğini düşünmek doğru değildir. Aristoteles, bedeni ruhun kendisini dile getirdiği bir araç olarak görmekteydi (Guthrie, 1999). Ruh ve akıl kavramı ile ilgili derin düşünceler geliştiren Aristo, öğretmeni Platon ile ortak noktalarda buluşsa da resmin tamamına bakıldığında daha farklı bir düşünce sistemi oluşturmuştur. Aristoteles, bilinci ve bilinçdışındaki varlığı belirleyen ilke ve kuralların bir ve aynı olmak zorunda olduğunu belirtmiştir. Bu görüşü nedeniyle, ona bilinçdışından ilk bahseden filozof denilebilir (Tarlacı, 2009).

  Modern psikoloji, Platon’dan etkilenmekle birlikte, kuramlarını Aristoteles ekolü temellerine oturtmayı daha uygun bulmuştur. Genel olarak bakıldığında, Platon’un etkilerinin Alman psikolojisinde; Aristoteles’in ise, İngiliz ve Amerikan psikolojisinde yankı bulduğu söylenebilir (Bruno, 1996).

İnsanların antik çağlardan günümüze kadar daima ruhu, ruhsal iyileşmeyi araştırması bilginin doğuştan içimizde olduğu görüşünü destekliyor aslında. Ancak bu düşünmenin gerçekleşmesi için pek çok ön koşul mevcut. Ekonomik ve politik açıdan refah toplumlar bu tarz felsefi temelli psikolojik fikirlere daha çok katkı sağlamıştır. Maslow’un hiyerarşisi burada kendini gösteriyor. İnsanın potansiyelini, fikirlerini ortaya atabilmesi için temel ihtiyaçlarının karşılanması gerektiğini Antik Yunan düşünürleri yüzümüze vuruyor adeta.

Psikoloji, bakıldığında yeni bir bilim dalı gibi görünse de aslında sandığımızdan çok daha uzun süredir hayatın içindedir. Bu yazıda Aristotales ve Platon üzerinde dursak da bu bilime katkı sağlayan pek çok düşünür vardır. Binlerce yıl önce yaşayan insanların günümüzde pek çok araştırma sonucu ulaştığımız kavramların temelini attığını görüyoruz. Şu an yaşadığımız dünya antik çağlardan çok farklı bir konumda olsa da o zamanda yaşayan insanlardan da çok farklı mıyız? Tepkilerimiz, içsel süreçlerimiz insanoğlu olarak temelde hep aynı durumlar üzerinde dönüp duran bir tekerlek sayılabilir belki de. Toplum olarak, geçmişin öğretisini yabana atmadan gelişmek ve geliştirmek temel hedefimiz olmalıdır.

Burcu Çiftçi

Rehwalt L. (2013) Ancient classical roots of psychology. Electrum Magazine. (https://gorgondergisi.com/psikolojinin-antik-kokenleri/)

Korman, H. (2016). Antik Felsefede Psikolojinin Artalanı. 21. Yüzyılda Eğitim Ve Toplum Eğitim Bilimleri Ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 5(15), 363-382.

Bruno Frank J. (1996). Psikoloji Tarihi (Çev. G. Sevdiren). İstanbul: Kıbele Yayınları

Özakpınar Yılmaz (2013). Psikoloji Tarihi (2.Basım). Ötüken Neşriyat. İstanbul

Waterhouse J. (1877) “Bir annenin hasta çocuğunu Asklepios Tapınağına getirişi”

Tarlacı Sultan (2009). Bilinç, Antik Çağdan Bilincin Yeniden Keşfine. İzmir

 

Yorumlar

Bu blogdaki popüler yayınlar

Marifet renkte mi? Yoksa...

BİR BAKIŞ: ÖPME VE ÖPÜŞME

Düşünce Kovalıyordu Peşinden