TRAVMA VE EMPATİ

Travma, kökünü Yunancadan alır ve “yara” anlamına gelir. Gerçekten de travma; bireyin geçmişini, şu anını ve geleceğini yaralayan bir durumdur. Bu durumu daha da açarsak, geçmişte oluşmuş bir yara vardır travmada. Kişi, bu yaranın ne ve nasıl olduğunu belki bilmez, belki hatırlamaz belki de hatırlamamak için uğraşır. Ama ne olursa olsun bir yara vardır ortada, kişinin benliğinin üzerinde. O yara şu an’a gelir, kişinin günlük faaliyetlerini, ruh halini, sosyal ilişkilerini etkiler. Örneğin geçmişinde sevdiği biri tarafından aldatılmışsa biri, şu an’ında birine güvenmekte zorlanır, herkes her an beni aldatabilir diye gün içerisinde sürekli bir endişe/kaygı haline bürünür. Kişi, terapi almazsa o yara sürekli kendini yeniler, asla ortadan kalkmaz. Kendini hep hatırlatır, ben buradayım der.

Travmanın tanımı, belirtileri ve nedenleri üzerinde çokça fikir bulunmaktadır. Asıl önemli olan tanım, kötü bir olaya maruz kalan kişinin kişisel özellikleri dikkate alınması ile içinde bulunduğu duruma/olaya verdiği tepkiler ve belirtiler doğrultusunda kişinin hayatının prangaya mahkum edilmesidir. Bu tanımda önemli olan nokta “kişisel özellikler” kısmıdır. Çünkü size göre travma gibi durmayan bir durum bir başkası için travma yaratabilir. Örneğin, sizin anne ve babanız siz 10 yaşındayken boşandı ve siz bu durumu olağan görüp hayatınıza devam edebilirsiniz. Ama bir arkadaşınızın ailesi de arkadaşınız 10 yaşındayken boşanmış olsa, arkadaşınız bu durumu kolaylıkla atlatamamış, yıllar geçse de hala içinde bir yarası kalmış olabilir. Aynı durumda, aynı yaşta yaşamış olmanıza rağmen sizin için normal olan bir durum, arkadaşınız için travmatik bir durum olur. Bu yüzden de travmanın tanımı, nedenleri, belirtileri yapılırken kesinlikten bahsedemeyiz (cinsel ve tecavüz olayları dışında).

Psikolojik travmanın yaşanılan yaş aralığına göre de farkılılıkları vardır elbette. Bir çocuğun anne babasına bağımlı, anne babasının sevgisine ihtiyacı olduğu bir dönemde anne babasının boşanması durumunda çocukta yaratacağı etki ile kendi ailesini kurmuş, kendisi bir anne/baba olmuş 30-35 yaşlarındaki kişinin anne babasının boşanmasına vereceği tepki ve etki çok farklı olacaktır. Özellikle 0-3 ile 3-6 yaş aralığında bireyin benliğine yerleşen yaralar, o bireyin hayatında son derece önemli bir etkisi olur. Ergenlikte yaşanan psikolojik travmalarda kişiler çoğu zaman o travma olayını hatırlar, ilk çocukluktaki gibi bireyin yaşamını etkilemede önemli bir yaş aralığıdır. Fakat ilk çocukluktaki travmalar, çoğunlukla hatırlanmaz. Bireyler terapilerle birlikte hatırlar, ilk çocuklukta yaşadığı olayları.

Travma yaşayan, vücudunun herhangi bir yerinde yarası bulunan kişiler, genellikle aşırı alıngan ve şüphecidirler. Çok çabuk öfkelenebilirler. Genelde dürtüleri ile hareket ederler ve mantıklı düşünmede zorluk çekerler, bunun nedeni de travma yaşayan kişinin beyninin frontal merkezi(Frontal lob beynin ön tarafında yerleşimli bilinçli düşünmeden sorumlu olan bölgesidir) bloke olmuştur. Çok fazla kişiselleştirirler, bir olayı direkt üstlerine alınabilirler. Yaşadıkları kötü olayın sonucunda kendilerine bakış açıları tamamen değişir ve kendilerini iyi görme eğilimlerini kaybederler. Birey kendisini kötü, aptal, değersiz olarak görür ve bu değersizlik duyguları yüzünden aşağılık kompleksleri oluşur kişilerde ve bu komplekslerinden dolayı da tüm sosyal mecralarda değer görmek, merkezde olmak isterler. Diğer yandan da sosyal ortamlarda huzursuz ve tedirgin olabilirler. Kendilerini değersiz gördükleri için mutlu olan her şeye karşı ben layık değilim derler. Güzel bir güne, huzurlu bir ilişkiye, iyi insanlara layık değilim, ben kötüyüm düşüncesi hakimdir. Sık sık kendilerini cezalandırma davranışında bulunurlar. İkili ilişkilerinde aşırı samimi olma, sınır tanımama ya da aşırı soğuk davranma ve aşırı mesafeli olma vardır. Yaşanılan travma sonucunda “Dünya kötü bir yer.” diye düşünür kişi, bir de “Ben kötü biri olduğum için tüm bunlar benim başıma geldi” düşüncesi hakim olur. Tüm bu travma yaşayan kişilerde görülen özelliklerin temelinde “öfke” vardır. Travma yaşayan kişi, yaşadığı olaya veya kişilere olan sinirini, öfkesini içinde biriktirir ve bu öfkeyi de direkt kendisine yönlendirir.

Kiminde ani duygusal geçişler, kiminde içe kapanma, kiminde bir durumdan kolayca ürkme, çoğu durumundan rahatsız olma, aşırı gerilme ve öfkelenme, hafızada güçlük durumları gözlemlenmektedir.. Suçluluk duyar, uykusuzluk çeker, öfkeli olur, öfkesini kontrol edemez. Travma yaşayan kişi, çevresine güvenmez, sürekli bir kuşku içerisindedir. Ama travma, sadece yaşayarak olan bir olgu değildir. Siz o olayın öznesi değil, nesnesi olsanız da travmaya mağruz kalabilirsiniz. Bu duruma ikincil travma denmektedir. Sizin en yakın arkadaşınızın annesi-babası vefat ettiğinde de siz bir yas sürecine girer, yemek yiyemez, uyuyamaz, mutlu olamazsınız. Sizin hayatınızı etkileyen bir durum olmasa bile ölümden korkar, dolaylı travmaya maruz kalırsınız. Özne durumundaki travmayla aynı belirtileri gösterir ikincil travma. Birincil travma ile aralarındaki tek fark, siz o travmatik olaya doğrudan maruz kalmazsınız. Yakın çevrenizle birlikte edindiğiniz meslek de sizi dolaylı travmaya uğratabilir. Örneğin, ambulans çalışanları, acil serviste çalışanlar, psikologlar, psikolojik danışmanlar, sosyal hizmet uzmanları, arama kurtarma gönüllüleri, itfaiyeler.. vb. gibi birçok meslek alanında ikincil travmaya maruz kalabilirler. Burada çalışanlar doğrudan yaşayan değil, yaşantıya şahit olan, kişide bulunan ‘yara’yı iyileştirmeye çalışan kişilerdir.

İkincil travmanın örneklerinden biri de, toplumsal travmalardır. Toplumsal travmalar; tekrarlayan afetler, savaşlar, terör olayları, soykırım, göç, politik şiddet ve ayrımcılık vb. durumlarda ortaya çıkar. Sadece bireyi doğrudan sarsan, yaralayan bir olaydan ziyade bir toplulukta birçok kişiyi dolaylı yoldan etkileyen olaydır. Burada kişi, travmanın hem öznesi hem de nesnesi durumundadır. Bireysel travmadan farkı ise, geniş kitleleri etkilemesidir. Bireysel travmada sadece travmayı yaşayan kişi, dolaylı travmada çevresi, toplumsal travmada ise topluluk etkilenmektedir. İkincil travma ile benzeşmesi, siz toplumsal travmaya maruz kalmasanız, çok fazla etkilenmeseniz dahi sizi yaralamasıdır. Örneğin, siz Batı’da yaşarken Doğu’da savaş çıktığında sizi doğrudan etkilemez bu travmatik olay. Ama ülkeniz ve diğer canlar için üzülür, uykunuz kaçar.

Empati, bir başkasının duygularını, içinde bulunduğu durumu anlamak ve içselleştirmek demektir. Kendi duygularını başka nesnelere yansıtmaktır. İkincil travmanın altında da empati yatmaktadır. Yukarıda bahsettiğim gibi, kişi kendisi yaşamasa bile travmatik bir olay yaşayan kişiyle empati kurar, kendisini özne durumuna getirerek travma ile karşılaşır. Bana bir şey olmaz düşüncesi sarsılır empatik travma ile. Çevresi ve hayatı üzerinde kontrolünün olduğu düşüncesi yıkılır. Travma mağdurlarını anlar ve o yara ile özdeşleşir. Bu empati ile travma ilişkisinin temelinde de “ya benim başıma gelseydi”, “ya onun yaşadığını ben yaşamış olsaydım” gibi düşünceler vardır. Kişi bu düşünceleriyle birlikte yoğun bir şekilde kaygı ve korku yaşar. İlkim Öz’ün Travma Çağı adlı kitabında empatik travma ile ilgili bir terapi öyküsü bulunmakta: “Eşi tarafından aldatılan bir arkadaşının içinde bulunduğu durumdan fazlasıyla etkilenen bir danışanım bir-iki ay boyunca bu olayın tesirinde kalmıştı. Arkadaşı eşinin kendisini aldattığını travmatik bir şekilde öğrenmişti. Danışanım ise hem arkadaşının yaşadıklarına çok üzülmüş hem de, “Ya benim de başıma gelirse...” diye travma sonrası stres bozukluğu belirtileri göstermişti. Mesela hiç mutfağa girip yemek yapmamış ve kocasının çamaşırlarını yıkamamıştı. Çocukları okuldan almaya gitmemiş ve depresif bir ruh haliyle uzun süre yaşamıştı.”

Bir başka örnek verirsek eğer şu an Türkiye’de var olan toplumsal olay, yangınlardır. Ülkemizin birçok yerinde yaşanan orman yangınları tüm ülkeyi derinden etkiledi. Örneğin, İzmir’de yanan bir orman sadece İzmir halkını, evleri yanan kesimi değil, tüm coğrafyayı yasa boğdu. Bir çiftçinin tarlası yandığında, başka bir bölgedeki çiftçi o kişiyi anladı, onunla empati kurdu. Geçim kaynağının gitmesine içerlendi, ya bizim de başımıza gelseydi dedi.

Travma, koca bir okyanus. Sadece bir kişiyi etkilemekle kalmıyor. Okyanusa bir bomba yerleştirsek, sadece balıklar ölmeyecek, su da harap olacak, yosunlar da, binlerce canlı da..

-Sultan Şen

Yorumlar

Bu blogdaki popüler yayınlar

Marifet renkte mi? Yoksa...

BİR BAKIŞ: ÖPME VE ÖPÜŞME

Düşünce Kovalıyordu Peşinden