TRAVMA VE EMPATİ
Travma, kökünü Yunancadan alır ve “yara” anlamına gelir.
Gerçekten de travma; bireyin geçmişini, şu anını ve geleceğini yaralayan bir
durumdur. Bu durumu daha da açarsak, geçmişte oluşmuş bir yara vardır travmada.
Kişi, bu yaranın ne ve nasıl olduğunu belki bilmez, belki hatırlamaz belki de
hatırlamamak için uğraşır. Ama ne olursa olsun bir yara vardır ortada, kişinin
benliğinin üzerinde. O yara şu an’a gelir, kişinin günlük faaliyetlerini, ruh
halini, sosyal ilişkilerini etkiler. Örneğin geçmişinde sevdiği biri tarafından
aldatılmışsa biri, şu an’ında birine güvenmekte zorlanır, herkes her an beni
aldatabilir diye gün içerisinde sürekli bir endişe/kaygı haline bürünür. Kişi,
terapi almazsa o yara sürekli kendini yeniler, asla ortadan kalkmaz. Kendini
hep hatırlatır, ben buradayım der.
Travmanın tanımı, belirtileri ve nedenleri üzerinde çokça
fikir bulunmaktadır. Asıl önemli olan tanım, kötü bir olaya maruz kalan kişinin
kişisel özellikleri dikkate alınması ile içinde bulunduğu duruma/olaya verdiği
tepkiler ve belirtiler doğrultusunda kişinin hayatının prangaya mahkum
edilmesidir. Bu tanımda önemli olan nokta “kişisel özellikler” kısmıdır. Çünkü
size göre travma gibi durmayan bir durum bir başkası için travma yaratabilir.
Örneğin, sizin anne ve babanız siz 10 yaşındayken boşandı ve siz bu durumu
olağan görüp hayatınıza devam edebilirsiniz. Ama bir arkadaşınızın ailesi de
arkadaşınız 10 yaşındayken boşanmış olsa, arkadaşınız bu durumu kolaylıkla
atlatamamış, yıllar geçse de hala içinde bir yarası kalmış olabilir. Aynı
durumda, aynı yaşta yaşamış olmanıza rağmen sizin için normal olan bir durum,
arkadaşınız için travmatik bir durum olur. Bu yüzden de travmanın tanımı,
nedenleri, belirtileri yapılırken kesinlikten bahsedemeyiz (cinsel ve tecavüz
olayları dışında).
Psikolojik travmanın yaşanılan yaş aralığına göre de
farkılılıkları vardır elbette. Bir çocuğun anne babasına bağımlı, anne
babasının sevgisine ihtiyacı olduğu bir dönemde anne babasının boşanması
durumunda çocukta yaratacağı etki ile kendi ailesini kurmuş, kendisi bir
anne/baba olmuş 30-35 yaşlarındaki kişinin anne babasının boşanmasına vereceği
tepki ve etki çok farklı olacaktır. Özellikle 0-3 ile 3-6 yaş aralığında
bireyin benliğine yerleşen yaralar, o bireyin hayatında son derece önemli bir
etkisi olur. Ergenlikte yaşanan psikolojik travmalarda kişiler çoğu zaman o
travma olayını hatırlar, ilk çocukluktaki gibi bireyin yaşamını etkilemede
önemli bir yaş aralığıdır. Fakat ilk çocukluktaki travmalar, çoğunlukla
hatırlanmaz. Bireyler terapilerle birlikte hatırlar, ilk çocuklukta yaşadığı
olayları.
Travma yaşayan, vücudunun herhangi bir yerinde yarası
bulunan kişiler, genellikle aşırı alıngan ve şüphecidirler. Çok çabuk
öfkelenebilirler. Genelde dürtüleri ile hareket ederler ve mantıklı düşünmede
zorluk çekerler, bunun nedeni de travma yaşayan kişinin beyninin frontal
merkezi(Frontal lob beynin ön tarafında yerleşimli bilinçli düşünmeden sorumlu
olan bölgesidir) bloke olmuştur. Çok fazla kişiselleştirirler, bir olayı direkt
üstlerine alınabilirler. Yaşadıkları kötü olayın sonucunda kendilerine bakış
açıları tamamen değişir ve kendilerini iyi görme eğilimlerini kaybederler.
Birey kendisini kötü, aptal, değersiz olarak görür ve bu değersizlik duyguları
yüzünden aşağılık kompleksleri oluşur kişilerde ve bu komplekslerinden dolayı
da tüm sosyal mecralarda değer görmek, merkezde olmak isterler. Diğer yandan da
sosyal ortamlarda huzursuz ve tedirgin olabilirler. Kendilerini değersiz
gördükleri için mutlu olan her şeye karşı ben layık değilim derler. Güzel bir
güne, huzurlu bir ilişkiye, iyi insanlara layık değilim, ben kötüyüm düşüncesi
hakimdir. Sık sık kendilerini cezalandırma davranışında bulunurlar. İkili
ilişkilerinde aşırı samimi olma, sınır tanımama ya da aşırı soğuk davranma ve
aşırı mesafeli olma vardır. Yaşanılan travma sonucunda “Dünya kötü bir yer.”
diye düşünür kişi, bir de “Ben kötü biri olduğum için tüm bunlar benim başıma
geldi” düşüncesi hakim olur. Tüm bu travma yaşayan kişilerde görülen
özelliklerin temelinde “öfke” vardır. Travma yaşayan kişi, yaşadığı olaya veya
kişilere olan sinirini, öfkesini içinde biriktirir ve bu öfkeyi de direkt
kendisine yönlendirir.
Kiminde ani duygusal geçişler, kiminde içe kapanma, kiminde
bir durumdan kolayca ürkme, çoğu durumundan rahatsız olma, aşırı gerilme ve
öfkelenme, hafızada güçlük durumları gözlemlenmektedir.. Suçluluk duyar,
uykusuzluk çeker, öfkeli olur, öfkesini kontrol edemez. Travma yaşayan kişi,
çevresine güvenmez, sürekli bir kuşku içerisindedir. Ama travma, sadece
yaşayarak olan bir olgu değildir. Siz o olayın öznesi değil, nesnesi olsanız da
travmaya mağruz kalabilirsiniz. Bu duruma ikincil travma denmektedir. Sizin en
yakın arkadaşınızın annesi-babası vefat ettiğinde de siz bir yas sürecine
girer, yemek yiyemez, uyuyamaz, mutlu olamazsınız. Sizin hayatınızı etkileyen
bir durum olmasa bile ölümden korkar, dolaylı travmaya maruz kalırsınız. Özne
durumundaki travmayla aynı belirtileri gösterir ikincil travma. Birincil travma
ile aralarındaki tek fark, siz o travmatik olaya doğrudan maruz kalmazsınız.
Yakın çevrenizle birlikte edindiğiniz meslek de sizi dolaylı travmaya
uğratabilir. Örneğin, ambulans çalışanları, acil serviste çalışanlar,
psikologlar, psikolojik danışmanlar, sosyal hizmet uzmanları, arama kurtarma
gönüllüleri, itfaiyeler.. vb. gibi birçok meslek alanında ikincil travmaya
maruz kalabilirler. Burada çalışanlar doğrudan yaşayan değil, yaşantıya şahit
olan, kişide bulunan ‘yara’yı iyileştirmeye çalışan kişilerdir.
İkincil travmanın örneklerinden biri de, toplumsal
travmalardır. Toplumsal travmalar; tekrarlayan afetler, savaşlar, terör
olayları, soykırım, göç, politik şiddet ve ayrımcılık vb. durumlarda ortaya
çıkar. Sadece bireyi doğrudan sarsan, yaralayan bir olaydan ziyade bir
toplulukta birçok kişiyi dolaylı yoldan etkileyen olaydır. Burada kişi,
travmanın hem öznesi hem de nesnesi durumundadır. Bireysel travmadan farkı ise,
geniş kitleleri etkilemesidir. Bireysel travmada sadece travmayı yaşayan kişi,
dolaylı travmada çevresi, toplumsal travmada ise topluluk etkilenmektedir.
İkincil travma ile benzeşmesi, siz toplumsal travmaya maruz kalmasanız, çok
fazla etkilenmeseniz dahi sizi yaralamasıdır. Örneğin, siz Batı’da yaşarken
Doğu’da savaş çıktığında sizi doğrudan etkilemez bu travmatik olay. Ama ülkeniz
ve diğer canlar için üzülür, uykunuz kaçar.
Empati, bir başkasının duygularını, içinde bulunduğu durumu anlamak
ve içselleştirmek demektir. Kendi duygularını başka nesnelere yansıtmaktır.
İkincil travmanın altında da empati yatmaktadır. Yukarıda bahsettiğim gibi,
kişi kendisi yaşamasa bile travmatik bir olay yaşayan kişiyle empati kurar,
kendisini özne durumuna getirerek travma ile karşılaşır. Bana bir şey olmaz
düşüncesi sarsılır empatik travma ile. Çevresi ve hayatı üzerinde kontrolünün
olduğu düşüncesi yıkılır. Travma mağdurlarını anlar ve o yara ile özdeşleşir.
Bu empati ile travma ilişkisinin temelinde de “ya benim başıma gelseydi”, “ya
onun yaşadığını ben yaşamış olsaydım” gibi düşünceler vardır. Kişi bu
düşünceleriyle birlikte yoğun bir şekilde kaygı ve korku yaşar. İlkim Öz’ün Travma Çağı adlı kitabında empatik
travma ile ilgili bir terapi öyküsü bulunmakta: “Eşi tarafından aldatılan bir arkadaşının içinde bulunduğu durumdan
fazlasıyla etkilenen bir danışanım bir-iki ay boyunca bu olayın tesirinde
kalmıştı. Arkadaşı eşinin kendisini aldattığını travmatik bir şekilde
öğrenmişti. Danışanım ise hem arkadaşının yaşadıklarına çok üzülmüş hem de, “Ya
benim de başıma gelirse...” diye travma sonrası stres bozukluğu belirtileri
göstermişti. Mesela hiç mutfağa girip yemek yapmamış ve kocasının çamaşırlarını
yıkamamıştı. Çocukları okuldan almaya gitmemiş ve depresif bir ruh haliyle uzun
süre yaşamıştı.”
Bir başka örnek verirsek eğer şu an Türkiye’de var olan
toplumsal olay, yangınlardır. Ülkemizin birçok yerinde yaşanan orman yangınları
tüm ülkeyi derinden etkiledi. Örneğin, İzmir’de yanan bir orman sadece İzmir
halkını, evleri yanan kesimi değil, tüm coğrafyayı yasa boğdu. Bir çiftçinin
tarlası yandığında, başka bir bölgedeki çiftçi o kişiyi anladı, onunla empati
kurdu. Geçim kaynağının gitmesine içerlendi, ya bizim de başımıza gelseydi
dedi.
Travma, koca bir okyanus. Sadece bir kişiyi etkilemekle
kalmıyor. Okyanusa bir bomba yerleştirsek, sadece balıklar ölmeyecek, su da
harap olacak, yosunlar da, binlerce canlı da..
-Sultan Şen
Yorumlar
Yorum Gönder