OTORİTEYE İTAAT Mİ İTAATSİZLİK Mİ?

Sizden bir deneye katılmanız istendiğini düşünün. Bu deneyde öğretmen rolünde olacağınızı ve öğrenci rolündeki kişiye size verilen bazı soruları soracağınızı, yanlış cevap vermesi halinde başlangıç olarak düşük voltta bir elektrik şoku uygulamanız gerektiğini söyleselerdi ne düşünürdünüz? Bu deneye katılır mıydınız ya da katılsanız da elektrik şoku uygular mıydınız? Bu soruya çoğumuzun hayır kesinlikle elektrik şoku uygulayamam diyeceğini düşünüyorum. Bahsettiğimiz bu deney Milgram tarafından 1961 yılında yapılmıştır. Milgram deneyi yapmadan önce insanların böyle bir deneye katılsalardı nasıl tepki vereceğini anlamak için Yale Üniversitesi’ndeki öğrencilere anket uygulamıştır. Anket sonucuna göre çoğunluk elektrik şokunu sadece emirler öyle söylüyor diye uygulamayacağını iddia etmiştir. Gelin beraber deneyin detaylarına ve sonuçlarına bakalım.

Deneyde araştırmacı, otoriteyi temsil etmektedir ve emirleri veren taraftır. Denek, öğretmeni temsil etmektedir ve otoriteden gelen emirleri uygulayan konumundadır. Aktör ise öğrenci rolündedir ve öğretmenden gelen uyarılara maruz kalan taraftır. Aktör yani öğrenci araştırmacı tarafından önceden bilgilendirilmiştir. Yani öğrenci rol yapacaktır. Denekten istenen aktöre, elindeki listedeki sözcükleri ve o sözcükle eşleşecek dört şıkkı okumasıdır. Buraya kadar her şey basit görünüyor fakat eğer öğrenci(aktör), hatalı şıkkı seçerse, deneğin elektrik şoku vermesi gerekmektedir. Her bir hatalı cevaptan sonra elektrik şokunun şiddeti 15 volt arttırılacaktır. Milgram'ın deney sonuçları deneyden önce yapılan anket sonuçlarının tam tersi bir tablo göstermiştir. Her ne kadar hemen hepsi bundan rahatsızlık duyduğunu belirtse de, deneklerin %65'i emirlere uyarak 450 voltluk yüksek şiddetteki elektriği öğrenciye uygulamıştır.

Şimdi otoriteye itaat ile ilgili olan bir başka deneye bakalım. Milgram deneyinden sonra, 1971 yılında, Philip Zimbardo tarafından Standford Üniversitesi’nde bir deney gerçekleştirilmiştir. Deneyin asıl amacı, hapishane koşullarının tutukluları ve gardiyanların psikoloji ve davranışlarını nasıl etkilediğini ve hapishanelerdeki kötü muamelenin nedenlerini bulmaktır. İki hafta sürecek olan bu deney için 24 kişi seçilmiştir. Seçilen 24 kişinin tamamı testlerden geçirilmiş, psikolojik ve fiziksel sağlıklarının yerinde olduğu onaylanmıştır. Katılımcıları rastgele bir şekilde iki gruba ayırmışlardır. Gruplardan biri izleyen iki hafta boyunca mahkûm, diğeri de gardiyan rolü oynaması kararlaştırılmıştır.

Deney, Stanford Üniversitesi laboratuvarlarında kurulmuş olan sahte hapishanede gerçekleşmiştir ve mahkümlara gerçekte tutuklanıp hapse atılan kimselere uygulanan muamelenin aynısı uygulanmıştır. Deneyin içeriği tamamen rol olmasına rağmen sosyal ilişkilerin gerçekliğinden ötürü mahkûmlar ile gardiyanlar arasındaki ilişki deneyin 6. Gününde o kadar vahşi bir hale gelmiştir ki Zimbardo beklediği süreyi tamamlayamadan deneyini sona erdirmek zorunda kalmıştır. Çünkü deneyin ilk günlerinden itibaren gardiyan konumundaki öğrenciler, sözlerini mahkûmlara dinletebilmek için giderek şiddetli hale gelen yöntemleri uygulamaya başlamışlardır.

Şimdi bu iki deney hakkında birtakım bilgiye sahip olmuş bulunmaktayız. Öncelikle bu deneyi uygulayan psikologların ne düşündüğüne bakalım. Stanford hapishane deneyinin sonunda Zimbardo, deneyden kendisinin bile etkilendiğini belirtmiştir çünkü kendisi de deneyde “hapishane müdürü” rolüne sahipti ve gardiyanların, mahkûmlara uyguladıkları şiddeti sürdürmesine izin verecek kararlar almıştır. Yani bu iki deneyde de deneklerin otoriteye itaati beklenenin üzerindeydi ve aslında ikisinin de ana noktası hiç yapmayacağını düşündüğümüz bir insanın bile belirli durumlarda otoriteye boyun eğme davranışını göstermesidir. Peki, sizce neden?

Birey bir düzen içinde olduğunda üstlerinden gelen yönlendirmelerde bireyin içsel ahlaki değerleri bir ölçüt oluşturmamaktadır. Deneklerin hepsiyle iletişim kurulmuş ve hepsinin belli bir ahlak anlayışına sahip olduğu görülmüştür. Fakat deneylerden de anlaşılacağı üzere değer yargıları gerçek durumlarda davranışı tek başına belirlememektedir. Ahlaki yargılar, otoritenin emriyle kolayca kenara itilebilmektedir. Kişi değerlendirme ve karar yetkisini otoriteye devrederse kendi ahlak yargılarını değil de otoritenin emirlerini takip eder ve böylece tüm sorumluluk otoriteninmiş gibi düşünür. Milgram’a göre otoriteye itaatin en büyük nedeni hayatımızdaki sürekli çatışmadan yorulmamızdır. Birilerinin bizim yerimize karar vermesi çatışmalarla yüzleşmekten daha kolaydır. Karar vermek ve sorumluluk almak gibi çok büyük iki sorumluluktan kurtulmak hayatı kolaylaştırsa da, sonuçları itibariyle kişi kendi sorumluluklarını yerine getirmediği gibi vicdanını da askıya almıştır.

-Emine Bilge ARI

 

Yorumlar

Bu blogdaki popüler yayınlar

Marifet renkte mi? Yoksa...

BİR BAKIŞ: ÖPME VE ÖPÜŞME

Düşünce Kovalıyordu Peşinden