OTORİTEYE İTAAT Mİ İTAATSİZLİK Mİ?
Sizden bir deneye
katılmanız istendiğini düşünün. Bu deneyde öğretmen rolünde olacağınızı ve öğrenci rolündeki kişiye size
verilen bazı soruları soracağınızı, yanlış cevap vermesi halinde başlangıç
olarak düşük voltta bir elektrik şoku uygulamanız gerektiğini söyleselerdi ne
düşünürdünüz? Bu deneye katılır mıydınız ya da katılsanız da elektrik şoku
uygular mıydınız? Bu soruya çoğumuzun hayır kesinlikle elektrik şoku
uygulayamam diyeceğini düşünüyorum.
Bahsettiğimiz bu deney Milgram tarafından 1961
yılında yapılmıştır. Milgram deneyi yapmadan önce insanların böyle bir deneye
katılsalardı nasıl tepki vereceğini anlamak için Yale Üniversitesi’ndeki
öğrencilere anket uygulamıştır. Anket sonucuna göre çoğunluk elektrik şokunu
sadece emirler öyle söylüyor diye uygulamayacağını iddia etmiştir. Gelin
beraber deneyin detaylarına ve sonuçlarına bakalım.
Deneyde araştırmacı, otoriteyi temsil etmektedir ve
emirleri veren taraftır. Denek, öğretmeni temsil etmektedir ve otoriteden gelen
emirleri uygulayan konumundadır. Aktör ise öğrenci rolündedir ve öğretmenden
gelen uyarılara maruz kalan taraftır. Aktör yani öğrenci araştırmacı tarafından önceden
bilgilendirilmiştir. Yani öğrenci rol yapacaktır. Denekten istenen
aktöre, elindeki listedeki sözcükleri ve o sözcükle
eşleşecek dört şıkkı okumasıdır. Buraya
kadar her şey basit görünüyor fakat eğer öğrenci(aktör), hatalı şıkkı seçerse, deneğin elektrik şoku vermesi gerekmektedir. Her bir hatalı
cevaptan sonra elektrik şokunun şiddeti 15 volt arttırılacaktır. Milgram'ın
deney sonuçları deneyden önce yapılan anket sonuçlarının tam tersi bir tablo
göstermiştir. Her ne kadar hemen hepsi bundan rahatsızlık duyduğunu belirtse
de, deneklerin %65'i emirlere uyarak 450 voltluk yüksek şiddetteki elektriği
öğrenciye uygulamıştır.
Şimdi otoriteye itaat ile ilgili olan bir başka deneye
bakalım. Milgram deneyinden sonra, 1971 yılında, Philip Zimbardo tarafından
Standford Üniversitesi’nde bir deney gerçekleştirilmiştir. Deneyin asıl amacı, hapishane
koşullarının tutukluları ve gardiyanların psikoloji ve davranışlarını nasıl
etkilediğini ve hapishanelerdeki kötü muamelenin nedenlerini bulmaktır. İki hafta sürecek olan bu deney için 24 kişi
seçilmiştir. Seçilen 24 kişinin tamamı testlerden geçirilmiş, psikolojik ve
fiziksel sağlıklarının yerinde olduğu
onaylanmıştır. Katılımcıları
rastgele bir şekilde iki gruba ayırmışlardır.
Gruplardan biri izleyen iki hafta boyunca mahkûm, diğeri de gardiyan rolü
oynaması kararlaştırılmıştır.
Deney, Stanford
Üniversitesi laboratuvarlarında kurulmuş olan sahte hapishanede
gerçekleşmiştir ve mahkümlara gerçekte tutuklanıp hapse atılan kimselere
uygulanan muamelenin aynısı uygulanmıştır. Deneyin içeriği tamamen rol olmasına rağmen sosyal
ilişkilerin gerçekliğinden ötürü mahkûmlar ile gardiyanlar arasındaki ilişki
deneyin 6. Gününde o kadar vahşi bir hale gelmiştir ki Zimbardo beklediği
süreyi tamamlayamadan deneyini sona erdirmek zorunda kalmıştır. Çünkü deneyin
ilk günlerinden itibaren gardiyan konumundaki öğrenciler, sözlerini mahkûmlara
dinletebilmek için giderek şiddetli hale gelen yöntemleri uygulamaya
başlamışlardır.
Şimdi bu iki deney hakkında birtakım
bilgiye sahip olmuş bulunmaktayız. Öncelikle bu deneyi uygulayan psikologların
ne düşündüğüne bakalım. Stanford hapishane deneyinin sonunda Zimbardo, deneyden
kendisinin bile etkilendiğini belirtmiştir çünkü
kendisi de deneyde “hapishane müdürü” rolüne sahipti ve gardiyanların,
mahkûmlara uyguladıkları şiddeti sürdürmesine izin verecek kararlar almıştır.
Yani bu iki deneyde de deneklerin otoriteye itaati beklenenin üzerindeydi ve
aslında ikisinin de ana noktası hiç yapmayacağını düşündüğümüz bir insanın bile
belirli durumlarda otoriteye boyun eğme davranışını göstermesidir. Peki, sizce
neden?
Birey bir düzen içinde olduğunda üstlerinden gelen yönlendirmelerde bireyin içsel
ahlaki değerleri bir ölçüt oluşturmamaktadır. Deneklerin hepsiyle iletişim kurulmuş ve hepsinin belli
bir ahlak anlayışına sahip olduğu görülmüştür. Fakat deneylerden de
anlaşılacağı üzere değer yargıları gerçek durumlarda davranışı tek başına
belirlememektedir. Ahlaki yargılar, otoritenin emriyle kolayca kenara
itilebilmektedir. Kişi değerlendirme ve karar yetkisini otoriteye devrederse
kendi ahlak yargılarını değil de otoritenin emirlerini takip eder ve böylece
tüm sorumluluk otoriteninmiş gibi düşünür. Milgram’a göre otoriteye itaatin en
büyük nedeni hayatımızdaki sürekli çatışmadan yorulmamızdır. Birilerinin bizim
yerimize karar vermesi çatışmalarla yüzleşmekten daha kolaydır. Karar vermek ve
sorumluluk almak gibi çok büyük iki sorumluluktan kurtulmak hayatı
kolaylaştırsa da, sonuçları itibariyle kişi kendi sorumluluklarını yerine
getirmediği gibi vicdanını da askıya almıştır.
-Emine Bilge ARI
Yorumlar
Yorum Gönder