İNSANIN KAYBOLMAMA SAVAŞI: KUTUPLAR

 Çekingen - atılgan, cimri - cömert, içedönük - dışadönük, huysuz - uyumlu, sessiz - konuşkan, iyimser- karamsar, çocuksu - olgun, bireyci - toplumcu... Ve tüm bu kutuplar içerisinde en ilkel idealleştirilmiş olanı: iyi ve kötü. Bunun gibi sayısız kelime yazılabilir ve herbirinin karşısına tam zıttı konulabilir. Tüm bu birbirinin zıttı ifadeler seçilmek ve sonsuza dek vazgeçilmemek üzere karşımızda dikilirler.

    İnsan bir delikten öylece bırakılmış gibi kendini yerde, karanlığın içinde bulduğunda dünya anlamsızdır. İlk bakışta etrafında sayısız özellik vardır ve bu özelliklerin hepsi de insanların benliğindeyken idealleştirilmiş haldedir. Tüm bu değerler, özellikler, tüm bu kutup ifadeler gerçekte birer kelimeden ibarettir. Yalnızca, dışavurulan özelliklerin abartılması (idealleştirilmesi) sonucu ortaya çıkmış birer adlandırmadır. "O ya da bu" olmak zorunda değildir. Fakat karanlık korkutucudur, sonrası bilinmezliktir, kişinin kendi içindekileri keşfetmesi -belki içindeki kutupları bütünleştirmesi- için daha çok yol alması gerekecektir. Belki de bu yüzden insan, kaybolmamak için mücadele ettiği bu dünyada ve bu idealleştirilen kutup ifadelerde çoğu zaman kendini kaybetmiş bir şekilde bulur. Yaşamının ilerleyen yıllarıyla beraber muhtemelen özünden uzaklaşacak olan insan, kendi iç değerlerini araştırmak gibi zor bir iş yerine net ve geri dönülmesi zor seçimler yapar. Her konuda kendisini iki zıt tarafa çekiştiren iki temel adlandırmanın, iki temel özelliğin arasında parçalanıp yok olmamak için taraf seçer. Taraf seçmek onu bir uyuma, bir dengeye, bir rahatlamaya, hatta bir çeşit hazza götürür. Çünkü anlamaya çalıştığı bu dünyada, önce kendini tanımlamalıdır. Bu yüzden kendisini tanımlaması için birtakım kesinleşmiş özelliklere ihtiyaç duyuyordur: "Ben sessiz, uyumlu ve içedönük biriyim." Bu ifadeleri kullanırken -kendisi için sessiz, uyumlu ve içedönük derken- kişi genellikle içinde bir yerde bunların zıttının da bulunabileceğini düşünmez. Fakat kaçınılmaz, klişe bir gerçek olarak iyiliğin kötülükle var olduğu söylenebilir. Çünkü bir özelliği tanımlamak için bir ölçüt olmalıdır ve bu ölçüt için gerek duyulan şey de o ifadenin zıttından başka bir şey değildir. Yani zıt kutuplar, zıt değerler, zıt özellikler birbirini var eder. "Her şeyin gerçekten iyi olduğu bir dünyada neye kötü diyecektik" gibi klasik soru tarzlarına rastlamışsınızdır. Dünyada iyiliği var eden kötülükse bizdeki iyiliği var eden içimizde bir yerlerdeki kötülük olabilir mi? İyi oluşumuzu, içimizdeki kötülükle sürdürdüğümüz sonsuz bir savaşa borçlu olabilir miyiz? Örneğin içedönük bir insan içedönük olduğunu düşündüğü ve ifade ettiği her an aslında içindeki dışadönüklükle mücadele ediyordur ve bu mücadele sayesinde içedönük oluyordur. Bu mücadele olmasaydı, kendisini tanımlamak için bir kaygısı olmayacaktı ve kendisini bir "adlandırma"ya ait olmak zorunda hissetmeyecekti. Taraf seçme zorunluluğu doğmayacaktı.

   Kişinin kendini herhangi bir özellikle dışavurması, o özellikle kendini grup içinde tanıtması her zaman kişinin tamamıyla o özellikle dolu olduğunu göstermeyebilir. Dışavurulan şey, özellikle Jung'un görüşüne göre kişinin içinde bastırmaya çalıştığı -ya da içten içe mücadele ettiği- bir özelliğin tam zıttı bir özellik olabilir. Kişi içindeki bastırmaya çalıştığı şeyle bu şekilde başa çıkıyor olabilir. Freud'daki "karşıt tepki geliştirme"yi de benzer şekilde düşünebiliriz. Kişi barındırdığı asıl özelliğin tersini sergileyerek kaygıyla başa çıkar. Aslında bahsettiği özelliği tamamen benimsemiş olduğundan değil, kendi içinde onun zıttıyla savaştığından dolayı sahiplenmiştir. Çoğu zaman bu durum bilinçsizce gerçekleşir.

    Deliliğe kaymaktan korkanlar, akıl sağlığına tümüyle güvenemeyenlerdir.*

    Tekrar Jung'a dönecek olursak, Jung'a göre kendimizi dış dünyaya birtakım özelliklerle tanıtırız. Bu birtakım özellikler sayesinde toplumda ve daha indirgenmiş haliyle ait olduğumuz küçük, değerli grubumuzda kabul edilebiliriz. Jung buna "persona" der. Fakat Jung'a göre kendimizi tanımladığımız bu kavramların tam zıttını da bilinçaltımızda bulundururuz, bu "gölge" olarak adlandırılır. Persona ve gölge kaçınılmaz olarak birbirini tamamlayan iki önemli parçadır. Fakat biz çoğu zaman gölgeyi bastırır ve personayı fazla kullanırız. Böylece ait olduğumuz grupta yaşamayı sürdürme şansı buluruz. Bu da bizi ait olmamızı sağlayan bu özelliklere daha da bağlı kılar. Fakat bu bizi bir kutuplaşmaya - belki de kendi özümüzden uzaklaşmaya- götürür: Çoğu zaman ikinci bir seçenek yoktur. Ya siyah ya beyazdır, ya hep ya hiçtir...

    Kişiliğimizdeki zıt kutuplardan, Gestalt yaklaşımı ve Varoluşçu yaklaşım da bahseder. Gestalt kuramcılarına göre kişi benliğini bölen iki zıt kutbun farkında olmalı ve onların "konuşmasına" izin vermelidir. Varoluşçu felsefe ise varoluşun zıtlıklarıyla başa çıkabilmek üzerinde durur, bunun için kişi kendisini araştırmalıdır. Kendisini araştıran kişi, aslında sınırlamalara -ve nihayetinde sınıflandırmalara- sıkışıp kalmak zorunda olmadığını anlayacak ve içindeki tüm özellikleri keşfetmeye koyulup olgun bir şekilde bunları kabullenecektir. Tüm bu yaklaşımlar -Jung'un kuramı, Gestalt yaklaşımı ve Varoluşçu felsefe- kişilikte bulunan bu zıt kutupların kabullenilmesini ve bütünleştirilmesini hedefler.

    Kişi -belki kişilerarası ilişkilerinde- deneyimlediğinin aksine taraf seçmek zorunda değildir. Bir özellikte "uç nokta"da olmak zorunda değildir, iki zıt kutup arasında ortalarda bir yerde olabilir. Daha da önemlisi bu zıt kutupları değişen koşullara göre kullanabilir. Burada önemli olan kişinin içindeki zıt kutupları sahiplenmesi yani birini seçip diğerini dışlamamasıdır. İşte bu noktada "derecelendirme" devreye girer. Örneğin, çekingen olmakla atılgan olmak arasında birçok nokta vardır, sadece tamamıyla çekingen olmak veya tamamıyla atılgan olmak şart değildir. Şart olmadığı gibi tamamıyla çekingen olmak veya atılgan olmak zararlıdır çünkü kişiyi her koşulda tek bir tarzda davranmaya iter ve daha da kötüsü o özelliği idealleştirmeye (kutuplaştırmanın bir sonucu) götürebilir.

Psk. Dan. Doğan Kiracı

*Abraham Maslow, İnsan Olmanın Psikolojisi, syf. 221


Yorumlar

Bu blogdaki popüler yayınlar

Marifet renkte mi? Yoksa...

BİR BAKIŞ: ÖPME VE ÖPÜŞME

Düşünce Kovalıyordu Peşinden