KAFKA’NIN BAKIŞ AÇISINDAN ROMANLARINDAKİ TOPLUM DÜZENİ

 


       Bireyler içinde bulundukları toplumun yarattığı ortak kimliği bünyelerinde barındırırlar. Özgünlük veya en azından bu özgünlüğün dışavurumu konusunda tam bir özgürlükten söz etmek mümkün değil gibi görünür. Fakat kimi zamanlar, kimi toplumlar vardır ki, bireyselliğin neredeyse tamamen yokluğu, ortak bir toplumsal kimliğin değişmez varlığı göze çarpar. Bunun örneklerinden birinin klasikler zamanında ele alınan toplumlar olduğunu düşünüyorum. Ortak dertler, algılar, gayeler bireyleri tek noktada toplamış gibi görünür. Bir okuyucu olarak fazla hakim olmadığımız nedenler, geçmiş etkenler ve yıllardır süregelen düzen insanları belli bir sistemin içine sokmuş ve içinde öğütmüş, her bir bireyi bu sistemin işlemesini sağlayan bir çarkın dişlisi haline getirmiştir. Büyük yazarların yarattığı; kendine has acıları, sevinçleri, tuhaflıkları, fikirleri olan -içimizden biri olan, idealize edilmemiş ve gerçekçi olan- baş karakter bu toplumsal düzenin içinde yabancılaşır ve sessizleşir. Bu düşünceler ışığında, Kafka'nın romanlarındaki toplumsal düzene bakış açısını ele almak istiyorum.

      Her şeyden önce Kafka'nın romanlarında baştan sona belirsizlik hakimdir. Nedenler ve olaylara dair mantıklı açıklamalar yoktur, romanda bunlar verilmez. Dolayısıyla sebepleri değil sadece olanları ve sonuçları görüyoruz. Kafka'nın romanlarında; tipik olarak baş karakterimiz aniden, nedensizce kendisini beklemediği bir durumun içinde bulur. Ortada bir problem vardır ancak bu problemin nasıl olup, neler olup baş karakterimizin başına geldiği belli değildir. İçine düştüğü bu yeni durumu garipseyen baş karakterimiz öncelikle bu durumdan kurtulmaya çalışır. Fakat sistem oldukça katıdır. Hiçbir çıkış yolu yoktur. Neden haksızlığa uğradığını bilmeyen karakterimiz için anlamsızlıklarla ve sorgulamalarla dolu bir yolculuk başlar. İçine düştüğü durumla alakalı herkes sisteme son derece bağlıdır ve başka alternatif düşünemez. Baş karakterimizin, başına gelen haksızlıktan kurtulmaya çalışma yolunda karşılaştığı her kişi, sistemin özelliklerini bir robot gibi ezbere bilir ve olması gerekenin bu olduğunu söyler. Aksi düşünceler -ki bu düşünceler baş karakterimizden çıkar- hemen ayıplanır, zira diğer karakterler aksi düşüncelere karşı aşırı hassastırlar, hemen paniğe kapılıp endişelenirler. Sistemi eleştirmek şöyle dursun, her şeyin neden böyle süregeldiğini bir kez dahi sorgulamamış yan karakterlerimizin sisteme bu denli bağlılığı sistemin devamlılığını sağlar ve çıkmazlığına hizmet eder. Tamamıyla gerçekçilik rayına oturtulmuş, umutları ve hırsları aşırı derecede olmayan, kendine has birtakım özellikleri olmasına rağmen postmodern romanların aksine idealize edilmiş abartılı özellikleri olmayan baş karakterimiz ise olaya ilk olarak akılcı yaklaşmaya çalışır. Karakterimiz tüm bu gerçekçiliğine ve aşırıya kaçmazlığına rağmen hikayenin başında nispeten kararlı ve umutludur, nedenini bilmeden düştüğü bu haksız durumdan kurtulacağına inanmaktadır. Nereye düştüğünün, kendisini nasıl bir sistemin içinde bulduğunun da az çok farkındadır. Fakat zamanla, düzenin kendi sandığından çok daha komplike bir yapısının olduğunu fark eder. Her şey kendi içinde fazlasıyla tutarlıdır; sistem, kendisine sadık bireyler yüzünden asla açık vermemiştir. Baş karakterimiz bu çürümüş düzenin içinde umut ve umutsuzluk arasında gidip gelir.

       Baş karakter dışında kalan tüm karakterler -ki bu karakterleri tek bir tip olarak ele alabiliriz- adeta birleşip kocaman bir yumruğa dönüşürler ve baş karakterin tepesine inmek üzere harekete geçerler. Baş karakterimiz ilk yumrukta aslında pek fazla şey hissetmez, hatta duruma aldırmaz ve kendisine güvenir. İkinci yumrukta insanların düzene ne kadar sadık olduğunu, durumu hiç sorgulamadıklarını daha iyi anlar ancak halen umudunu yitirmemiştir ve farklı yollar dener. Ancak sonraki yumruklarda baş karakterimiz bu sistemin değiştirilemeyeceğini kabullenir. Buradaki düzeni bir mıknatıs gibi düşünebiliriz, çünkü mevcut düzen ilgili herkesi bir arada tutar, değişmez yapısıyla insanları kendisine çeker. Tipik olarak baş karakterimiz uğradığı haksızlıktan kurtulmak için insanlarla iletişime geçtiğinde insanlar ona iki şekilde cevap verecektir: Ya paniğe kapılarak katı bir biçimde ellerinden gelen bir şey olmadığını, işlerin uzun zamandır böyle süregeldiğini söyleyip başından savacaklardır. Ya da çok uzun süre uğraşırsa çok küçük bir kurtulma ihtimalinden söz edeceklerdir, ki bu kurtuluş için yapması gerekenler de fazlasıyla karışıktır. Burada, insanların kendilerine yabancı gelen bir durumu ne kadar karmaşık algılayıp zorlaştırdıkları görülecektir. Örneğin, "Dava" romanında ana karakterin başvurduğu avukat sayfalarca nasihat verir, hukuk sistemini anlatır, zorluklardan ve kurtuluşun birçok şarta bağlılığından bahseder. "Şato" romanında ana karakter sorunu çözmek için şatoya gitmek ister ancak kimse onu şatoya götürme konusunda istekli değildir, bu teklif karşısında huzursuz olurlar.

       Kafka'nın romanlarında, düzene dair gözümüze çarpacak şeylerden biri de yönetilenlerin yönetenlere karşı hayranlıkları olacaktır. Bu hayranlık, onların aslında ne yaptıkları konusundaki bilgisizliklerinden kaynaklanır gibi görünür, o gizem onları hayranlık uyandıracak hale bürümüştür. Karakterler, üst düzey adamların, özellikle de onların yürüttüğü işlerin karmaşıklığından ve takdir edilesi işler olduğundan bahseder. Bu adamlara ulaşmak baş karakter için imkansız olmakla birlikte yalnızca o adamların özel işlerini gören kişiler onlara ulaşabilir. Sistemi insanlar için çıkmaza sokan ve işleri karmakarışık hale getiren üst düzey adamlar, yönetilenlerin gözünde yüzyıllardır süregelen bir hanedan gibidir. Sanki onlar çok uzun zamandan beri oradalarmış ve onlarla halkın arasında ayrımın olmadığı zamanlar hiç var olmamış gibi. Nedenlerin peşinde koşma yoktur, yıllardır süregelen anlayış, "öyle olması gerektiği" düşüncesiyle devam ettirilir. Belki de bu yüzden baş karakterimiz asla istediği sonuca ulaşamayacaktır.

       Sonuç olarak ortaya çıkan şey, sistemin kendisinin ve o sistemi oluşturan bireylerin birbirini tamamlayıp desteklemesi sonucu oluşan kilitli bir yapıdır. Yani sistem bireylerden hem alır, hem de onlara verir. Aldığı şey saygı, verdiği ise bilmemenin verdiği rahatlık olabilir. Bireyler tek tek kendi içlerinde, değişimin gerekliliğini hissetmediği veya en azından mevcut durum üzerinde kafa yormadığı müddetçe değişim toplumda dalga dalga yankılanmayacaktır.

-Psk. Dan. Doğan Kiracı

Yorumlar

Bu blogdaki popüler yayınlar

Marifet renkte mi? Yoksa...

BİR BAKIŞ: ÖPME VE ÖPÜŞME

Düşünce Kovalıyordu Peşinden